This is a reproduction of a library book that was digitized
by Google as part of an ongoing effort to preserve the
information in books and make it universally accessible.
Google' books
http://books.google.com
KARBAUM
DE AUCTORITATE AC EIDE GRAM-
MATICORUM LATINORUM IN CONSTI-
TUENDA LECTIONE CICERONIS ORA-
TIONUM IN VERREM
.GooQle
Digitized by
Google
Digitized by v^ooQle
Digitized by
C ~
DE AUCTORITATE AC EIDE
GRAMMATICORUM LATINORUM
IN CONSTITUENDA LECTIONE
CICERONIS ORATIONUM
IN VERREM.
DISSERTATIO INAUGURALIS PHILOLOGICA
QUAM
CONSENSU ET AUCTORITATE
AMPLISSIMI PHILOSOPHORUM ORDINIS
IN
UNIVERSITATE FRIDERICIANA HALENSI CUM
VITEBERGENSI CONSOCIATA
AD SUMMOS IN PHILOSOPHIA HONORES
RITE CAPESSENDOS
UNA CUM SENTENTIIS CONTROVERSIS
DIE XIX. M. OCTOBRIS A. MDCCCLXXXm HORA XII
PUBLICE DEFENDET
AUCTOR
HERMANNUS KARBAUM
LEUCO PETRENSIS.
ADVERSARIORUM PARTES SUSCIPIENT:
M. BAEGE, dr. phil.
H. JUNGBLUT, dr. phil.
HALIS SAXONUM
FORMIS DESCRIPSIT E. KAliRAS.
MDCCCLXXXIII.
UNIVtRSITY HP
IUJN0IS 1
at eme;
Digitized by
Google
7
sn'
C'UV-^
Digitized by V
EDUARDO H ILLERO
HENRICO KEILIO
SACRUM.
170960
Digitized by
Google
T
Digitized by v^ooQle
f
I
Proximo anno ab amplissimo philosophorum ordine uni-
versitatis Halensis haec quaestio philologica proposita erat
„Quaeratur de locis ex Ciceronis libris a grammaticis Latinis
citatis et quos quisque libros usurpaverit et quid testimonia
grammaticorum ad constituendam lectionem conferant explicetur**.
In certamen litterarium descendere auso mihi contigit, ut com-
mentatio mea praemio digna iudi caretur.
Ita autem quaestionem illam institui, ut totam disputationem
distribuerem in quattuor capita haec:
Cap. I: De grammaticorum studiis Ciceronis.
Cap. II: Quos quisque libros usurpaverit.
Cap. III: De locis ab illis ex Cicerone laudatis.
§ 1. Qua ratione in citandis inscriptionibus librorum usi sint.
§ 2. Qua in citandis ipsis verbis.
§ 3. Quibus ex fontibus ea exempla manaverint imprimis
Prisciani ratione habita.
§ 4. Afferantne grammatici eos locos Tullianos ita ut inve-
nerunt in fontibus.
Cap. IV: Qua fide et auctoritate singuli grammatici sint et
quid conferant ad lectionem constituendam in orationibus in
Verrem habitis: Priscianus, Probus, Sacerdos, Charisius, Dio-
medes, ceteri.
Cuius commentationis copiosioris nunc ad impetrandos summos
in philosophia honores quartum caput typis exprimendum eligere
satis habui, quod facillime et salvo sententiarum conexu a ceteris
seiungi posse video. Cetera aliis temporibus typis mandabo.
Quaerimus igitur quid grammatici locis ab illis citatis con-
ferant ad genuinas scripturas textus Ciceronis restituendas.
Etiamsi enim Ciceronis editores fere semper grammaticorum suis
locis mentionem fecerunt locique ab iis citati magna ex parte
1
i
Digitized by
Google
ad Ciceronem emendandum in auxilium vocati sunt, tamen eorum
studia, nisi quid me fugit, nondum sub uno conspectu conside-
rata neque continua disputatione perlustrata sunt. Desideratur
igitur accuratior disputatio de auctoritate singulorum gramma-
ticorum eorumque in citando fide. In omnibus enim gramma-
ticis perpendendis uno eodemque iudicio plerumque usi, satis
habuerunt vanis fere verbis dicere, cavendum esse, ne nimis
fidei tribueretur grammaticorum testimoniis. Sed deest quaestio
satis iusta et accurata.
Itaque primum necessarium est inquirere, quae auctoritas
ac fides in citando singulis grammaticis tribuenda sit. Deinde
cum fieri non posset, ut perscrutaremur, quid valerent gramma-
ticorum lectiones ad textum omnium Ciceronis librorum corri-
gendum, quaestionem in angustiores fines redegimus et studium
contulimus in orationes in Verrem habitas, idque maxime id-
circo, quod inde plerique pleraque exempla deprompserunt 1 ),
deinde quod textus earum orationum gravissime corruptus et
interpolatus 2 ) est ab Italis, interdum vero adeo mutilatus, ut
fides scripturae fere uno libro manuscripto contineatur.
Iam vero ut a Prisciano incipiamus, magni momenti est et
J ) Crebro ab omnibus fere grammaticis orationes in Verrem ci-
tatae sunt. Frequentissime autem has orationes Priscianus allegavit,
sequuntur deinceps, numero exemplorum computato, Nonius, Arusia-
nus Messius, Servius (Aen. comment.), Sacerdos, Probus, Gellius, Dio-
medes, Charisius. Quin etiam tam singulari studio grammatici ea*
orationes complectebantur, ut nonnulli, qui rarissime laudant Cicero-
nem, testimonia ex his potissimum orationibus repeterent. Ut exem-
plis rem demonstrem, Servius vel Sergius, qui composuit commentum
in artem Donati, decies citat Ciceronem, sex autem loci ex hoc nu-
mero pertinent ad hos libros. Ex quindecim exemplis, quae Agroe-
cius laudat duodecim adnumeranda sunt Verrinis. Plurima ex his
orationibus Probus et Sacerdos attulerunt, perpauca ex aliis orationi-
bus, nulla ex scriptis philosophicis et rhetoricis, nulla ex epistulis.
Ex sedecim denique exemplis — ne nimis lectoris fastidium moveam
— a Cledonio ex Cicerone desumptis decom orationibus in Verrem
tribuenda sunt. Certe hic tantus numerus exemplorum explicatur
praecipue veterum grammaticorum studiis, qui in regulis explicandis
libentissime has orationes ad partem vocasse videntur.
2 ) Madvig, Epistula critica ad Orellium p. Osq., p. 48; l)e Quinti
Asconii Pediani et aliorum veterum interpretum in Ciceronis orationes
commentariis disputatio critica p. 101 adn. 3.
Digitized by
Google
dU
1
3
valde auctoritatem fidemque Imius grammatici auget, quod
maxime probabile vel potius certum est, eum in exemplis ex
nonnullis scriptoribus rfepetendis complures eosque antiquissimos
codices inspexisse et contulisse. Quod apparet ex his locis:
Prisc. vol. II p. 256, 16: nam apud Horatium duplicem in-
venio scripturam et . fastos’ et . fastus’ in III carminum: Per
memores genus omne fastos et . fastus’ in aliis codicibus. —
Pi *isc. II 344,21: Cic. in Verrinarum IV: quod Siculus a
.civi’ Romano etc., sic enim veteres codices habent, quos impe-
ritia quorundam corrupit mutantium scripturam. —
Prisc. II 350,15: Cicero de signis: irnmo vero alia .com-
pluria’; in quibusdam tamen codicibus invenitur . complura’. —
Prisc. II 527,23: Sallustius in Iugurthino: et omnem aeta-
tem Arpini .altus’; in quibusdam autem codicibus etiam . alitus’
invenitur. —
Prisc. II 535, 18: Cic. in divinatione: ipse profecto metuere
incipies, ne innocenti periculum .facesseris’; invenitur tamen in
quibusdam codicibus .facessieris’. —
Prisc. II 540,18: idem praeteritum in II georgicon: Molli-
bus in pratis unctos .saliere’ per utres; in quibusdam tamen
codicibus invenitur etiam .saluere’ scriptum. —
Prisc. II 592, 18: .hocce’ unde .hoc’ quasi duabus conso-
nantibus sequentibus solent poetae producere, ut: Hoc erat,
alma parens quod me per tela per hostes | Eripis? — et sic in
antiquissimis codicibus invenitur bis ‘c’ scriptum etc. —
Prisc. III 162, 13: Verg. in I Aeneidos: sed melius
in quibusdam codicibus sine m .pharetra’ ablativus invenitur
idem in Aen. VII sed melius hic quoque
in quibusdam invenitur in v. 24 eandem quaestio-
nem habet etiam illud: Iustitiane prius mirer, belline laborum;
sed invenitur etiam: Iustitiaene prius mirer, quod est aptius. —
Prisc. III 408,16: denarius quoque decem librarum num-
mus per X perscriptam notatur — ; eorum pleraque in Verrinis
Ciceronis licet invenire in antiquissimae scripturae emendatis
codicibus. —
Iam haec sententia, Prisciano illis locis re vera codices com-
plures ante oculos fuisse et ab eo collatos esse ea re confirmatur,
quod haec additamenta apud eum non inveniuntur in exemplis
1 *
!
Digitized by v^ooQle
4
laudatis nisi eorum scriptorum, qui usitatissimi in consuetudine
scholarum erant, Terentii, Vergilii, Iloratii, Sallustii, Ciceronis;
quorum multos antiquos codices ea aetate exstitisse satis notum est.
Nec vero omnium librorum Ciceronis codices se in manu habuisse
Priscianus contendit, sed de Verrinis orationibus tantum hoc ad-
notavit, id quod re vera sententiae nostrae subsidio videtur esse.
Nec verisimile est has adnotationcs t invenitur in codici-
bus etc.’ ex fontibus in libros a Prisciano translatas esse;
neque enim apud ullum ex ceteris grammaticis, quos una cum
Prisciano iisdem fontibus usos esse constat, ullum talis addita-
menti vestigium exstat. Qua de causa satis certum videtur
esse Priscianum in eis ipsis exemplis, quae ex veterum gram-
maticorum libris apposuit, interdum complures inspexisse libros
manuscriptos, ut quas in fontibus invenit lectiones ipse in
examen vocaret eoque magis firmaret. Hic dixerit quispiam
nimium tribui studio et operae grammatici. Non alienum illud
est a Prisciani singulari diligentia et assiduitate eximia, quam
ubique praestitit in exemplis afferendis. Haud dubie enim quam
diligens fuerit in exemplis laudandis vel inde apparet, quod
ubique *) plenissimis atque accuratissimis inscriptionibus utitur;
quas omnes ab eo in fontibus inventas esse prorsus non proba-
bile est et comparatis aliorum grammaticorum libris refutatur.
Quas ut adderet exemplis e libris veterum grammaticorum
repetitis, certe ei inspiciendi erant codices Tulliani; nam ex
memoria omnes has inscriptiones tam plenas et accuratas ma-
navisse Prisciani, neminem puto credere, qui etiam obiter Pris-
ciani libros oculis perlustret. — lam vero huic sententiae, quam
supra proponimus, Priscianum codices eosque complures quo-
rundara certe scriptorum in usum adhibuisse, hoc suffragatur,
quod se codices antiquos oculis vidisse in libro t de figuris
numerorum’ profitetur. Ibi enim, cum grammaticorum Grae-
corum libris usus sit, „Latinorum 2 ) scriptorum exempla ipse
composuisse videtur**. Describit denique nonnullis locis co-
dices talibus verbis, ut dubitationi iam nullus locus sit.
*) Tribus solis locis, ni fallor, in exemplis ex omnibus scriptis
Ciceronis citatis Priscianus minus pleniore titulo utitur. Paucissimis
locis errat in titulis; nec vero tales minutiae evertunt rem universam.
2 ) haec sunt Keilii verba in Prisc. vol. IH praef. p. 394.
Digitized by v^ooQle
6
Nec vero silentio praetermittam, esse aliquid, quod huic
opinioni obstet. Suspicionem enim movet et dubitationem unum
exemplum, ap. Prisc. III 320, „idem in eadem (Ter. Andr.):
Ausculta pauca: et quid ego te velim et tu quod quaeris scies;
sic enim habent antiqui codices teste Donato commentatore
eius“, unde manifestum est hoc fluxisse ex Donato. — Sed tan-
tum abest, ut hoc exemplo sententia nostra refutetur, ut con-
tra reliquorum additamentorum origo evincatur. Nam hac
ipsa re quod hoc uno loco se Donati auctoritatem sequi adno-
tavit, videtur demonstrari, Priscianum aliis locis, ubi se com-
plures codices inspexisse affirmat, libros raanuscriptos in mani-
bus habuisse. Conferas vol. III p. 281, 11, ubi grammaticus
idem exemplum Terentianum afferens addere non neglexit, se
eam scripturam illius versus in Donati commento invenisse,
verbis: „quod etiam Donati commentum approbat^, qua re
summa diligentia Prisciani certe cognosci potest. Denique Pri-
scianus (vol. III p. 256, 17) clarissime se ipsum praedicat co-
dices inspexisse cum dicat: t in venio’.
Relinquitur l ) igitur, ut omnibus, quae modo dixi, iterum
in memoriam revocatis Prisciano complures codices quorundam
scriptorum ante oculos fuisse dicamus.
Iam vero etiam iis locis, ubi de ipsa re nihil adnotavit codices
illos antiquos ab ipso Prisciano evolutos esse, luce clarius est. Ac
fortasse eos aut unum ex eis imprimis adhibuit in eis exemplis,
quae debuit suo ipsius studio et operae. Nam quamquam plu-
rima exempla apud Priscianum et apud alios grammaticos de-
prompta esse ex veterum grammaticorum libris in tertio capite
satis comprobavimus, tamen quaedam ipsi addidisse putandi
sunt. — Atque sua sponte Priscianum suspicamur exempla attu-
lisse codicibus illis aut uno inspectis loco lib. XVIII p. 257
— 264, ubi amplius quadraginta exempla ex Cicerone affert
atque omnia ex uno eodemque libro actionis secundae in Verrem,
quam citare solet titulo t de praetura urbana’. Adscribit autem
*) Ceterum si quis hoc uno exemplo demonstrari putabit illa
additamenta 4 invenitur in quibusdam codicibus’ ex fontibus in libros
Prisciani fluxisse, concedet, exemplis fidem haudquaquam detrahi vel
etiam augeri, quippe quae tum etiam multo antiquioribus codicibus
debeantur.
Digitized by v^ooole
6
ea exempla — quae sunt satis ampla — deinceps uno tenore
ita, ut diligenter ordinem servet non solum capitum sed etiam
paragraphorum uno loco, quarto excepto. Saepius 1. 1. Priscia-
nus compluria verba omittit, interdum etiam totos versus Tulli-
ani textus, qui non faciunt ad res demonstrandas, sed seraper
recte et accurate periodum ad finem perducit.
Scripta autem sunt exempla hoc ordine:
Prisc. vol. III p. 256, 24 t Cicero de praetura urbana’ 1) act. II
lib. I 42, 107; 2) p. 257, 2 act. 11 lib. I 56, 159; 5) p. 257, 16 act, II
lib. I 54, 141; p. 258, 1 — 264, 15; 4) lib. 1 56, 148; 5) 55, 145;
6) 57,149; 7) 57,150; 8) 59,154; 9) 59,154; 10) 60,155;
11) 60,157; 12) 40,103; 13)41,105; 14)41,106; 15)41,106;
16)41,106; 17) 42.109; 18)43,110; 19)43,111; 20) 44,114;
21) 45, 115; 22) 45, 115; 23) 45, 116; 24) 45, 117; 25) 46, 118,
26) 46, 120; 27) 46, 121; 28) 47, 122; 29) 47, 123; 30) 47, 1235
31) 48, 125; 32) 48, 125; 33) 48, 126; 34) 48, 127; 35) 50, 131;
36) 56, 146; 37) 59, 154; 38) 1, 3; 39) 2, 6; 40) 3, 7; 41) 4, 9.
Hanc tantam exemplorum seriem manare non potuisse ex
memoria per se elucet. Nunc quaeritur, utrum Priscianus haec
exempla ipse addiderit an veterum grammaticorum vestigiis in
citando institerit. — Ipsum ea addidisse puto propterea, quod in
libris XVII et XV11I Priscianus imprimis Apollonium Dyscolum
et Herodianum secutus crebrius res grammaticas tractat, quae
numquam l ) antea ab ullo Romanorum grammaticorum tractatae
aut certe leviter ab iis tactae erant.
J ) Nec vero Christio, viro doctissimo, (Philol. vol. XVIII p. 141),
consentio, qui arbitrari videtur exempla in libris XVII et XVIll in-
venta Prisciani unius operae ac studio tribuenda esse. Huic sententiae
enim obstat cura aliorum tum Arusiani Messii cum Prisciano consensio.
Magnam enim exemplorum copiam in his libris deinceps consonantem
invenies cum Arusianis; debentur igitur vel ipsi Arusiano vel eius
auctoribus, ita ut quo iure Christius illud contenderit, intellegi ne-
queat. Haec exempla utriusque grammatici communia afferre satis
habui:
Prisc. lib. XVIII p. 273, 4 Verg. georg. II
p. 273, 9 Ter. in Andr.
p. 273, 1 1 Ter. in Phorm.
Prisc. lib. XVIII p. 273, 15 Sali, in Cat.
p. 274, 10 Ter. in Eun.
Arus. vol. VII p. 492, 5.
Arus. vol. VII p. 492, 6.
Arus. vol. VII p. 492,12.
Arus. p. 494, 3.
Arus. p. 499, 10.
p. 274, 12 Cic. in I invectiv. Arus. p. 499, 15.
7
i
Praeterea autem ne unum quidem exemplum ex hoc tam
ingenti numero — ob easdem quidem res grammaticas cita-
tum — apud ceteros grammaticos repperi. Denique omitten-
dum non est, quid Priscianus omnibus his exemplis prolatis
addiderit (vol. III p. 264,16): -Ideo ex uno libro Ciceronis tot
usus proponere studui, ut docerem, quam frequentissime hac
constructione usi sint auctores eloquentiae Latinae, in hoc quo-
que maxime imitati Atticos, quorum similiter usus necessarium
esse existimavi collectos subicere u .
Prise. lib. XVIII p. 300, 8
p. 300, 10
Prisc. lib. XVIII p. 333, 27
p. 333, 28
p. 331,2
p. 334, 4
Verg. in III georg Anis. p. 407,30.
idem in eodem Arus. p. 497, 25.
Cie. invectiv. II
Ter. iu ad.
Idcui in eodem
Sali, in lugurth.
Prisc. lib. XV III p. 283,7
Prise. lib. XVIII p. 320, 1 i
p. 320, 10
Prise. lib. XV11I p. 292, 7
Cic. pro Mur.
Anis. p. 498, 3.
Arus. p. 49S, 0.
Serv. ad Aen. III 278.
Arus. p. 498, 7.
Arus. p. 498, 4. cf. Non.
p. 498 M., Serv. ad
Aen. III 278.
Arus. p. 481,27
Prise. lib. XVTI1 p. 354, 21
Prisc. lib. XVIII p. 354, 25
p. 355, 1
p. 355, 3
cf. Prisc. lib. XIV p. 32, I
p. 229, 21 ; p. 343, 14; 355,1
Prisc. lib. XVIII p. 277, 8
p. 277, 10
p. 277, 11
Prisc. lib. XVIII p. 220, 0
Prisc. lib. XV11I p. 288, 5
p. 288, 11
p. 291, 20
Prisc. lib. XVIII p. 377, 5
Prisc. lib. XV11I p. 231,3
Cic. primo invectiv. Arus. p. 451, 1.
Sali, in Cat. Arus. p. 451,2.
Sali, iu Cat. Arus. p. 501, 10.
idem in Iug. Arus. p. 501, 11.
Verg. georg. I Arus. p. 501, 12.
idem in IV Arus. p. 501, 13.
idem in Ili Arus. p. 501, 14.
Sali, in Cat. Arus. p. 499, 13.
Verg. in II L Aen. Arus. p. 512,2.
Non. p. 377, 33.
Verg. georg. III Arus. p. 512,3.
Non. p. 377, 1.
idem in X Arus. p. 512,5.
2; 53,10; lib. XVII p. 188, IO; lib. XVIII
Verg. in I Aen.
Cic. Philipp. V
Idem invectiv. III
Verg. in II Aen.
Verg. in XI
Ter. in Audi*.
Cic. pro Mil.
Sali, in Iug.
Ter. in Ad.
Arus. p.
Arus. p.
Arus. p.
Arus. p.
Arus. p.
Arus. p.
Arus. p.
Arus. p.
Arus, p.
499, 16.
449, 18.
449, 19.
4S9, 8.
470, 4.
472, 19.
498, 20.
477, 32.
500, 7.
Digitized by
Google
8
Videamus nunc, utrum lectiones in his exemplis a Prisciano
propositae deteriorum codicum genus — quos quidem nos noveri-
mus — sequantur au meliorum, quos antiquissimos et praestan-
tissimos esse nonnumquam 1 ) asseveravit Priscianus. Quam in
rem diligentius inquirere maxime necessarium est, ne sine firmo
ac stabili fundamento temere ex Prisciani lectionibus Ciceronis
textum emendare conemur. —
Ac primum pervestigantes, quibus locis, ubi inter meliores
et deteriores Ciceronis codices 2 ), dissensio intercedit, gramma-
tici scripturae cum deterioribus consentiant l. 1., invenimus hos:
Prisc. 1H 264, 2 .paratus’; Cic. act. II lib. 1,2 . paratus’
Cic. codd. dett. S = scholiasta ornis. Cie. codd. meli. G 1 G 2
Gronovianus. Ld = G 3, g C.
Prisc. III 264, 11 .liberum’ r Cic. or. 1.3,7 .librorum’ omis.
Prisciani praestantissimus co- Cic. codd. meli. G 1 G 2 al.
dex cum codd. in lib. VII § 24
(vol. II 307,1), ubi idem locus citatur; cf. Non. p. 365, 32 M.,
qui ipse quoque .liberum’ praebet; .filiorum’ Prisc. codd. OD;
t liberum ’ Cic. codd. dett.
Prisc. III 260, 8 .ex utroque Cic. or. 1.40,103 .ex’ omis.
genere’; Cic. codd. dett. Cic. codd. meli. G 1 G 2 1) c.
Prisc. ILI 256,25 .illum ip- Cic. or. 1. 42, 107 .ipsum illum’
sum ’; Cic. codd. dett. Cic. codd. meli.
Prisc.III 261, 11 .istius institu- Cic. or. 1. 43, 11 1 omis. haec
tum’; Cic. codd. dett. et opt.cod.V. verba Cic. codd. meli.
*) cf. p. 3. huius eoimireiit.
0 De codicibus Ciceronianis conferenda sunt, quae dicit Jordanus
in notarum explicationibus, quas singulis orationibus praemisit; prae-
terea supplementum apparatus critici ad quattuor libros priores ora-
tionum Verrinarum, quod Jordani editioni addidit Carolus Ilalmius
cf. Orellii edit. ait. vol. II, 1 p. 443 sqq. Madvig, Epistula critica ad
Orellium, Havniae 1818. Orelli, Epistula critica ad Madrigium. Halm,
Gei. Anz. d. bayr. Academie No. 29sqq.: Ueber die tlandschriften
der verrinischen Reden. H. Meusel, Utri Verrinarum codici maior
fides habenda sit palimpsesto Vaticano an Regio Parisiensi. Berlin 1870,
diss. inaug. Quae omuia de libris manuscriptis in editionibus commemo-
raverunt recentiores Ciceronis orationum in Verrem interpretes Zurnpt
(Berlin 1831), Kayser (Lcipzig 1801), Klotz (ed. altera emendatior
Leipzig 1863), C. F. W. Mulier (Leipzig 18S0); Halm, Richter-Eberhard:
div. in Caec., act. II lib. IV et V. — Alia quae singulis locis adnotavi.
Digitized by v^oooLe
9
Prisc. III 262, 11 . illud edic- Cic. or. 1.46,119 t illud ipsum
tum suum’; Cic. codd. dett. edictum suum’ Lg. 29.
Consentit igitur Priscianus sex locis cum Ciceronis deteriori-
bus codicibus ita, ut quattuor liis locis (Cic. lib. 1 1,2; 3,7;
40,103 ; 43,111) deteriorum lectiones scripturis meliorum uti-
que praeferendae et in textum recipiendae sint, reliquis autem
locis (Cic. lib. I 42,107; 46,119) et meliorum et deteriorum
lectio certe defendi possit.
Iam vero dissentit Priscianus a deteriorum scripturis et cum
omnibus melioribus libris aut plurimis facit his locis:
Prisc. III 263, 22 . convictus’ Cic. or. 1. 1,1 .evictus’ Cic.
cod. opt. gram. r, ( convinctus’ codd. dett. $(?).
huius cod. pr. m.. convictus 1 Cic.
codd. meli. G 1 G 2 Z Lg. 29 S (Lg. 42 teste Halmio); omnes
editt . l )
Prisc. III 264, 13 .contentus
fuerit’; Cic. codd. meli. G 1 G2
Ld. -g Lg. 29, Jul. Sev. p. 343;
omnes editt.
Prisc. III 264, 1 .est idem
Verres’; Cic. codd. meli, et om-
nes editt.
Prisc. 1 II 260, 4 .illo myo-
parone’ cf. Prisc. III 189, 8,
ubi eadem forma legitur; sic
Cic. codd. meli; omnes editt.
Prisc. III 260,4 domestica-
rum legum’, Cic. codd. meli G 1
G2 c; Lg. 29 A = Ascon. per-
sonatus; omnes editt.
Prisc. 111 264,15 .liberarint’
tjZevfttQcoOav ctQa ut Prisc. ex-
plicat; liberarint Cic. codd. meli;
omnes editt.
9 Editores quas lectioues receperint propterea plerumque appo-
nam, ut intellegatur, quam inconstauter in Prisciani testimoniis adhi-
bendis se gesserint.
Cic. or. 1. 4, 9 .contentus erit’
Cic. codd. dett.
Cic. or. 1. 1. 2 .est enim idem
Verres’ Cic. codd. dett. et Lg. 29
(Lgg. 29 p. m., 42, 5, 27 teste
Halmio).
Cic. or. 1.35,90 .de illo myo-
parone’ Cic. codd. dett. nonn.
(Lg. 5 et 27 soli teste Halmio).
Cic. or. 1. 35,90 .legum do-
mesticarum ’ Cic. codd. dett.
Cic. or. 1. 4, 9 . liberarent’ Cic.
codd. dett.
Google
10
Prisc. III 260, 17 t condonabat’
Prisc, codd. VNDr .condanabat’
cod. R, condonavit cod. M; con-
donabat Cic. codd. meli. G 2 Ld.
g L g. 29 V; onmcs editt.
Prisc. III 261,3 t is non om-
nia’; Cic. codd. mcll. § V Parr.
Laii. ; Jord. Kays. Kotz. Mueil.
Madvig., cf. de Ascon. Ped.
disp. erit. p. 45 adn., op. I
p. 328.
Prisc. III 261, 6 .hominis
causa’; Cic. codd. meli. G 2 g
V Lg. 29; omnes editt.
Prisc. III 261,8 £ iam hoc’;
Cic. codd. meli. G 2 Ld. g, \p
unus e dett. num.; omnes editt.
Prisc. III 261, 10 .G. Verres’;
Lg. 29.
Prisc. III 261,13 ‘dicto’ om-
nes Cic. codd. meli, et omnes
editt.
Prisc. III 261, 17 £ in disci-
plinam ei’; Cic. cod. Lg. 29 et
omnes editt.
Prisc. JI1 261, 21 t certaret’;
Cic. codd. meli, et omnes editt.
Prisc, III 261,21 t faceret
ita’; Cic. codd. meli.
Prisc. III 262,7 t habitant’
cod. Lg. 29 p. m.; omnes editt,
Prisc. III 262,19 t iste’ cf.
Non. p. 288, qui eadem verba
afferens 4 iste 7 omisit; t iste’ Cic.
codd. meli. ( 4 ste’ i. e. t iste’ cod.
V); omnes editt. et Madvig.,
op. I, p. 328.
Cic, or. 1. 41, 106 4 eondonarat’
Cic. codd. dett.
Cic, or. 1. 42, 109 .omnia ’ ver-
bis Js non’ omissis Cic. codd.
dett. .is omnia’ Cic. codd. G2
Ld. Lg. 29 ; sic Zumpt.
Cic. or. 1.42, 110 4 causa homi-
nis’ Cic. codd. dett,
Cic, or. 1.43,111 4 itaque’ Cic.
codd. dett.; eV = editio Vati-
cana (.iam’ habet V, t ita iam’
Lg. 29 teste Halraio).
Cic. or. 1.43,111 4 Verres’ Cic
codd. dett. et V.
Cic. or. 1.44,114 t edicto’ Cic,
codd. dett.
Cic. or. 1. 45, 115 .ei in disci-
plinam ’ Cic. codd. dett.
Cic. or. 1. 45, 115 4 certatur’
Cic. cod. Urs. e dett. num.
Cic. or. 1. 45, 115 Jaceret et
ita’ Cic. cod. Urs., Ps.-Asc,
Cic. or. 1. 46, 118 .habitabant’
Cic. codd. dett.
Cic, or. 1. 47, 123 4 is’ Cic.
codd. dett.
Digitized by Cjooole
11
Prisc. III 259, 17 t eiusmodi Cic. or. 1.60,156 Judiciorum
iudiciorum’; Cic. cod. Lg. 29; eiusmodi’ Cic. codd. dett.
omnes editt.
Prisc. III 260,19 <conscrip- Cic. or. I. 41, 106 ^scripserit’
serit’ Ovviygaiptv aga rj 6vy- Cic. codd. dett.
yeygagjoi aga explicat gramm.;
Cic. codd. meli, (conscribserit
cod. V); omnes editt.
Prisc. III 263, 6 Jibcros’; Cic. Cic. or. 1. 18, 127 < liberos
codd. meli, et omnes editt. homines’ Cic. codd. dett (liberos
homines omnes Lgg. praeter
Lg. 28, qui melioribus solus ad-
numerandus est, teste Halmio).
Prisc. III 263, 10 ,se inven- Cic. or. 1. 50, 131 , se’ ornis,
turum’; Cic. codd.' meli, et om- Cic. codd. dett.
nes editt.
Prisc. III 258,7 { deieetum’ Cic. or. I. 55,145 t delectum’
Cic. cod. meL Lg. 29, cf. p. 16 vel t deletum’ Cic. codd. dett.
huius comraent.
Prisc. III 258, 9 < petissem’; Cic. or. 1.57,149 ‘petivissem’
Cic. cod. Lg. 29 p. m. Cic. codd. dett. et eV ( t peti-
vissem’ Cic. codd. dett. et V
teste Halmio).
Prisc. III 258, 13 t quod eum Cic. or. 1. 57, 149 <quod tum
codicem’; cod. Lg. 29 et cod. codicem’ Cic. codd. dett.
Urs.; omnes editt.
Videamus igitur Prisciani lectiones sex locis consentire cum
deterioribus, viginti quattuor locis — nisi quid me fugit — dis-
crepare ab iisdem, atque ita ut his locis grammaticus easdem
scripturas exhibeat ac meliores omnes Ciceronis codices vel
plurimi *) eorum. Itaque apparet Prisciani lectiones utique in-
clinare ad praestantiam meliorum codicum, nec temere conten-
dere mihi videor, Priscianum exemplaria Tulliana vel exemplar
optimae et spectatae fidei in his locis afferendis inspexisse. Qua
’) Animadvertendum est nonnumquam melioribus codicibus nos
destitutos esse propter crebras eorum lacunas, qua de causa Priscianus
consentire non potest nisi cum Lg. 29, in quo nusquam lacuna exstat.
Digitized by CjOOQle
12
de causa hae Prisciani lectiones scripturis praestantissimorum
codicum Ciceronis auctoritate et gravitate exaequandae sunt;
idque eo magis quod quattuor ex illis sex locis, ubi Priscianus
facit cum deterioribus, deteriorum lectiones utique praeferendae
sunt meliorum scripturis, id quod supra indicavi.
Atque cum quaerimus, cui potissimum codici ex eis quos
nunc habemus Prisciani liber manuscriptus similis fuerit, hoc
mea quidem sententia diiudicari non potest. Nam si conferimus
grammatici lectiones cum Lag. 29, quem integrum per totum
hunc librum habemus, haud dubie persaepe inter se consentiunt,
sed aliis nec paucioribus locis discrepant, Prisciano cum aliis
libris faciente. Nec vero cum ullo ex ceteris codicibus Priscia-
nus ita conspirat, ut Priscianum archetypum illius secutum esse
contendere tibi liceat. Huc spectat etiam Prisc. II 350, 15, quo
loco codices Prisciani scripturas a nostris multo diversas prae-
buisse ex ipsius grammatici verbis elucet: compluria’, in quibus-
dam tamen codicibus invenitur t complura’ u . Nullus autem ex
nostris codicibus aliud praebet nisi t complura’. — Inutile igitur
est quaerere, cui ex nostris illi Prisciani codices imprimis similes
fuerint. Satis habemus intellexisse Prisciani lectiones in hoc tanto
numero exemplorum ex primo libro act. sec. depromptorum,
lectionibus optimi codicis auctoritate et bonitate pares esse.
Hoc fundamento posito iam perscrutemur, quid haec testi-
monia Prisciani ad Ciceronis textum restituendum conferant. —
Ac primum comprobatur et firmatur scriptura, ubi grammaticus
cum omnibus Ciceronis manuscriptis libris consentit. Cuius rei
permulta exempla in medium proferre possum, sed omitto,
quod uniuscuiusque paginae (lib. XVIII p. 257 — 264) fere
unusquisque versiculus testatur. — Gravioris autem momenti,
ut ad alterum genus progrediar, auctoritas grammatici est, ubi
dissentiunt inter se codices Ciceronis. Ac patet eis codicibus
maiorem vira et gravitatem accedere, quorum lectionem confir-
mat grammaticus. Quo spectant imprimis omnes illi loci, ubi
facit Priscianus cum melioribus libris contra deteriores, quos
supra in p. 9 sqq. indicavi.
Iam Prisciani lectio, congruens cum uno compluribusve
Ciceronis libris manuscriptis, aliorum librorum scripturis prae-
stat his locis:
Digitized by v^ooQle
13
Prisc. III 263,21 t testibus’;
omnes editt.
Prisc. III 264, 13 t ac non sic’;
omnes editt.
Prisc. III 260, 10 t digna sint’;
Cie. codd. X Lg. 29 p. no.
Cic. act. sec. lib. I 1, 1 Judici-
bus’ Cic. codd. meli. G 1 G 2.
Cic. or. 1. 4,9 <ac si non’ G2.
Cic. or. 1. 40,103 t digna sunt’
Cic. codd. G 1 G 2 plerique; sic
Zumpt., sed iniuria, nam vereor,
ut quisquam huius causas comprobet „scd grammaticum, quam-
vis optimo codice usum putemus, hoc loco crimen plurium loco-
rum premit in unum confusorum". Conferas potius quod dixi
de hac serie exemplorum p. 5 sq.
Prisc. III 260,11 t oporteat’,
quod ad ipsam rem grammati-
cam demonstrandam citatur et
repetitur a Prisciano verbis t ovx
aga XQV\ omnes editt.
Prisc. III 260, 15 t in ratio-
nem inducerent’; omnes editt.
Cic. or. 1. 40, 103 Cic. cod.
G 1.
Cic. or. 1. 41, 106 *) J n ratio-
nem ducerent’ Cic. cod.V teste
Brunnio.
Cic. or. 1.41,106 t ereptam a
liberis’ Cic. codd. G 2 Ld. $
Lg. 29.
Prisc. III 260, 18 t ereptam
liberis’; Cic. cod. praest. V; sic
solus Jordan. Fallitur Zump-
tius cum dicit restituimus t a
liberis’ pro vulgato t liberis’ adstipulante Prisciano"; quandoqui-
dem tantum duo codices grammatici iique minoris notae <a libe-
ris’ praebent, ceteri et praestantissimi ] liberis’. Atque etiamsi
verba eripiendi cum praepositione t a’ coniuncta aliquotiens 2 ) apud
Ciceronem invenimus, tamen multo usitatior est constructio
, eripi cum dativo’, cf. infra § 113, § 114 ubi ter in eadem re
dativus legitur. Quam ob causam praefero t ereptam liberis’
praesertim cum haec lectio Palimpsesto Vaticano et Prisciani
gravissimo testimonio commendetur.
Prisc. III 261, 10 t G. Verres’; Cic. or. 1. 43, 111 t Verres’
Lg. 29; Zumpt. Muell: Propter Cic. codd. dett. et V; Jord. Kays.
Prisciani auctoritatem praeno- Klotz.
men in textum recipiendum est. — Eodem pertinet exemplum:
l ) Inde a $ 105 desinit G 1; incipiunt in eadem paragrapho inde
a verbis t docet hominem’ usque ad §114 t usi tata satis’ fragmenta
Pal. Vatie. (V.) a Maio edita. 2 ) cf. Ellendt ad t de oratore I § 225’.
/Google
14
Prisc. III 258, 9 4 petissem’ Cic. or. 1. 55, 145 .petivissem’
„hic quoque confirmative dixit, codd. dett. et eV = editio Vati-
ovx uv ctc.“ Cic. cod. cana; sic Kays. Klotz. Muell.
Lg. 29, alii; sic. Zumpt. Jord.
Prisc. III 261, 20 4 litis vindi- Cic. or. 1.45, 115 t litis fidei
ciarum’; cett. r ) Cic. codd., A; usores (i. e. fideiussores) fru-
onines editt. ctuum’ Lg. 29.
Prisc. III 261, 21 t faceret, ita’ C'ie. or. 1. 45, 115 4 faceret et
cett. Cic. codd.; Zumpt. Jord. ita’ cod. Urs., A; Kays. Klotz.
Quod praebet codex Ursini ^et’ Muell.
nullius momenti est, quia is in
dett. numero habendus est. Asconii autem, qui vulgo dicitur
personatus, auctoritas idem 4 et’ prae se ferentis satis compen-
satur Prisciani gravitate. Cum igitur ceteri Ciceronis libri
omittant particulam 4 et’, sequitur, ut cieienda sit, cum prorsus
non necessaria sit.
Prisc. 111 261, 19 t non ex- Cic. or. 1. 45, 115 t non ex-
staret, lege ageret’; omnes editt. staret, non lege’ Lg. 29 p. m.
Prisc. III 262, 2 4 quid ad Cic. or. 1. 45, 116, 4 quid ad id
praetorem’; Cic. cod. Mein. o praetorem’ Lg. 29; sic Zumpt.
dett. nuru. Cf. Halraii adn. in ed. Jord. Klotz; t quid ad praetorem’
II Orell. p. 449 «praefero cum ctt. Cic. codd.
Prisciano 4 quid ad praetorem’;
cf. infra § 124 (p. 167, 10), pro Rose. Ani. § 92, pro Rose. Com.
§ 34. u Et profecto hoc loco praeferenda est Prisciani simpli-
cissima lectio et gravissima.
Prisc. III 262, 9 t totum eo- Cic. or. 1. 46, 119 om. t totum’
rum’; omnes editt. Lg. 29.
0 Desinunt in § 111 Cic. codd. G2 Ld.c;, desiit iaui antea in
§ 105 Gl, desiit in § 114 Pal. Yat. usque ad § 119. Cum igitur cod.
Parisiensis D cum in actione prima tum in libris act. II non collatus
sit nisi paucis locis (Orell. edit. ait., p. 119), relinquuntur codd. meli, k
Lg. 29, qui tamen medium tantum locum tenet inter meliores et deter-
iores, C = Cuiaeianus, ex quo varias lectiones aliquotiens adnotavit
Lambinus (edit. Orell. p. 103). Quae cum ita sint nemo non intellegit
Prisciani lectiones eo maiorem gravitatem et pondus habere et
dignas esse, quarum diligenter in Ciceronis textu restituendo ratio
habeatur.
Digitized by VjOOQle
15
Prisc. III 262, 14 4 in iure Cio. or. 1. 46. 120 <dicundo’
dicendo’ Cic. cod. Lg. 29, alii; cod. V.
sic solus Zumpt, Adnofat Jord. Priscianum ( dicundo’ praebere,
sed Ilertzius nihil do hac scriptura commemorat. Nec vero quid-
quam interest inter formas 4 dicando et dicendo’ t dicnndi et di-
cendi’, cum Cicero modo hac modo illa forma utatur; cf. Merguetii
lex. ad Cic. orr. sub v. 4 dico’ p. 103 (ius). Qua de causa h. 1. nul-
lius rei ratio habenda est nisi auctoritatis codicum. Nec tamen
Palimps. Vat. valet ad eiciendas scripturas quas complectuntur
Lg. 29 et alii Ciceronis libri una cum gravissimo testimonio
Prisciani.
Prisc. III 262, 16 < nisi ’; omnes Cic. or. 1. 46, 121 { ni’ cod. V.
editt.
Prisc, III 263, 3 4 in eas here-
ditates’; Cic. cod. V; sicMadvig.,
op.I p. 328 cui iure assentiuntur
cett, recent, editt.
Cic. or. 1. 48, 125 4 ad eas
hereditates’ cett. eodd; Zumpt.,
qui ad notat „ Ceterum Lamb. ex
Prisciano 4 in eas hereditates f
male.”
Prisc. III 263, 2 t coeperit’ Cic. or. 1. 48, 125 4 coepit’
rcll. Cic, codd.; sic solus Zumpt, cod. V.
Mea quidem sententia et 4 coepit’
et 4 coeperit’ locum habet; cum autem t coeperit’ et maiore codi-
cum auctoritate et Prisciani lectione nitatur, hoc certe prae-
ferendum esse censeo et eo magis, quia propter ipsam hanc con-
iunctivi formam grammaticus exemplum Tullianum citavit, cf.
Handii Turs. vol. I p. 402.
Prisc, III 263, 4 t venissent’ Cic. or. 1. 48, 125 < fuissent’
J X?]Xv$a6ir aQa ’ ut explicat cod. V.
grammaticus; cett, Cic, codd.;
sic recte omnes editt.
Prisc. III 260, 13 { docet quid Cic. or. 1. 41, 105 4 possit’ cett.
posset’; Cic. cod. V’. Coniuncti- Cic, codd.
vus imperf. summa auctoritate
Prisciani et codice Vat. confirmatus praeferendus esse mihi videtur,
cf. Muellcri adn. ad. p. 115, 20, Kuehneri gramm. p. 774, 2; prae-
terea respice verba, quae sequuntur, quibus probatur, verbum
4 elocet’ praesens historicum esse.
16
Prisc. III 258, 7 4 deiectum’; Cic. or. 1. 55, 145 ^delectum*
Cie. cod. Lg. 29. Non intellego, vel t deletum’ Cic. codd. dett.
cur nonnulli interpretes verbum Librum Vaticanum praebere
<deiectum’ meliore Ciceroniano 4 delitum’ contendit Kays., «de-
codice Lag. 29 et Prisciani il- vectum’ Hertz., «de-ectum’ om-
lustrissimo testimonio stabili- nibus aliis scripturis refutatis
tum, textu amoverint et ad Halm., „nam littera post t de’
coniecturas confugerint, prae- est incerta; 4 delitum’ praebet
sertim cum etiam lectio Vati- Jordano auctore eV, et vulgo
cana ad hoc verbum spectare post Manutium.“
videatur. Sensus autem om-
nium aptissimus est et bene
inter se respondent t vetus
tectorium deiectum ’ et t novum
iuductum’ cf. Zumptii adn.
ad h. 1.
Prisc. 111 262,20 «superbia Cic. 47,123 4 quae’ codd. V
vero qua fuerit’; Cic. codd. Lgg. Lg. 29 al; sic omnes editt.
42 et 45. Jordan. adnotat Pri-
scianura 4 quae’ tradere, sed Hertz.
nihil de tali lectione indicat.
Forma autem t qua’ h. 1. certe
multo aptior est.
Pi isc. III 258, 16 4 non esset Cic. or. i. 57, 150. cett. codd.
usus’ Ob haec verba locus omis. haec verba,
a grammatico affertur; prae-
terea addit Priscianus „confirmative dixit 4 non esset usus’
ovx av tXQ^jOaro, nam si quis accessisset dubitative protulit".
( non esset usus’ Cic. codd. Lg. 29 et Par. Lall; omnes editt;
cf. quod indicat Zumpt. 1. 1., nam ad Ernestii et Beckii
ineptias non descendo; cf. Hau, Variae lectt. ad Cic. oratt.
lib. II p. 17.
Hi sunt loci, ubi Priscianus cum compluribus Ciceronis
libris, aliquotiens cum uno faciens tanto adiumento est, ut scrip-
turae nonnullorum codicum, Prisciani auctoritate comprobatae
et confirmatae, lectiones aliorum codicum refutent. — Iam vero
Digitized by
17
facit Priscianus, ut supra commemoravi, nonnumquam cum de-
terioribus libris contra omnes meliores. His locis autem deteri-
orum codicum lectioni tantum auctoritatis . accedit, ut per se
non minus fidei habeat quam meliorum lectio. Quos locos cum
supra in p. 8 sq. protulerim, hic cos solos repetam, ubi edi-
tores dissentientes aut comprobant deteriorum lectiones et
Prisciani aut. reiciunt aut cum dubitatione aliqua in textum
recipiunt.
Prisc. III 264, 11 <pro sepul- Cic. lib. I 3, 7 t liberum’ omis.
tura liberum’; Cic. codd. dett. codd. meli. G 1 G2 al.
Adnotat Zumpt. , haud ita li-
benter hanc vocem in textu ponens „Et tamen nescio, quid
nobis faciendum fuerit cum abesse t liberum’ certe possit u . Mi-
nime. Nam bene respondent verba <pro sepultura liberum’
antecedentibus ( parentes pretium’. Usurpavit enim h. 1. Cicero
eam verborum collocationem, quam chiasticam vocant. Huc
accedit, quod exhibet illud c liberum’ Priseianus altero loco (vol.
Ii p. 307, 1) et Nonius idem verbum in p. 365, 32 M. sub voce
t pretium’. Quibus de causis omnino dubium non potest esse,
quin haec lectio utique recipienda sit.
Prisc. III 261, 11 < istius in- Cic. or. 1. 43, 111 omis. haec
stitutum’ ; Cic. codd. dett. et V; verba Cic. rell. codd.; inclns.
Zumpt. Jord. Klotz. Muell. Sen- uncis tamquam interpolata Er-
sum si respicis haec verba non nesti, Bake, Kayser.
reicienda sunt, sed sine ulla
offensione aptissime poni possunt, cf. Zumptii adn. ad h. 1. Iam
quoniam confirmantur tribus testimoniis, Cic. codd. deterioribus
et Vaticano et Prisciani libris, certe his magis fides habenda
est quam ceteris codicibus.
Venio nunc ad tertium genus, quod cum minus late pateat
quam primum tamen sine dubio maximi momenti est in Cicero-
nis textu restituendo. Dico eos locos, ubi discrepant gramma-
tici scripturae ab omnibus codicibus. Integra autem et genuina
lectio ab uno Prisciano suppeditatur in primo libro actionis
secundae his locis:
Prisc. III 264, 9 Jste unus Cic. or. I. 3, 7 voculam ,unus’
inventus est’; ^unus’ in textum omis. omnes codd.
recipere omnibus editoribus
Digitized by VjOOQle
18
Lambino auctore placuit praeter Zumptium. Et est aptissimum,
ut non dicam necessarium; quandoquidem hac voce impudentia
atque nequitia Verris — id quod Cicero certe voluit — dilu-
cide apparet. Fulcitur vero t unus’ altero loco Prisciani (vol.
II p. 306, 24), ubi grammaticus eodem exemplo Verrino usus
est sed ad alium usum dicendi comprobandum. Inconstantem
se praebet Zumpt., qui omisit hoc verbum tam aptum et ne-
cessarium huic loco; idem eodem loco in textum recipit vocem
t liberum’ „quamvis — haec sunt Zumptii verba — abesse certe
possit“.
Prisc. III 263, 16 t quaeri- Cic. or. 1. 59, 154 t quaeremus ’
mus’. Recipiendum est quod omnes codd.
tradidit grammaticus, quia huic
verbo respondet insequens t dubitamus 7 ; qua de causa hanc
praesentis formam omnes comprobarunt; ipse Zumpt. praesens
tempus praetulit, sed Prisciani testimonii omnino mentionem
non fecit.
Prisc. III 260, 11 { parvum
aut mediocre’; cum Garatonio
praefero h. 1. t aut\
Prisc. III 262, 7 t uterentur’;
haec lectio multo simplicior et
rectior est quam ea, quae Ci-
ceronis manuscriptis libris tra-
ditur, exempla autem, quae
affert Zumpt. scripturam { ute-
remur’ defendens, inepta mihi
videntur.
Prisc. III 259, 6 „ferrent, vi-
derent OQcotr aQa pro omni-
modo aspicerent^ adnotat gram-
maticus. Secuti sunt plerique
recentiorum editorum Graevii coniecturam, qui proposuit , ferent,
videbunt’. Atque quamvis mutatio non gravis sit tamen non
habeo, cur reiciamus quod servant ( t ferrent’) omnes codices et
dilucide et distincte Priscianus testatur; quin etiam t videbunt’
haud ita aptum esse videtur propter t cotidie’, quia exspectatur
( vident’.
Cic. or. 1. 40, 103 ( ac’ omnes
codd. et recentt. editt.
Cic. or. 1. 46, 115 t uteremur’
omnes codd.
Cic. or. 1. 59, 154 t ferrent’
omnes codd.: videbunt Lg. 29,
tres alii: viderunt cett. codd.
Digitized by
p
19
Prisc. III 259, 9 t re vera’. Cic. or. 1. 60, 155 t re vera*
„Necessarium esse eius modi omis. omnes codd.
verbum fatentur omnes“ cf.
Zumptii adn. ad li. 1. Hac de causa Lambinus coniecturam Ho-
tomanni secutus posuit ,re’. „Sed — pergit Zumpt. — quanto
praestat, si semel abeundum sit a codicum fide, illud sequi,
quod aliquam certe auctoritatem habet quam quod nullam ?“
Recte illud quidem; quamquam nunc Prisciani auctoritate exa-
minata, illi scripturae non modo „aliqua certe auctoritas u sed
summa tribuenda est
Prisc. III 259, 21 , conatus Cic. or. 1. 60,157 t est’ omnes
sit’. Coniunctivum testatur codd.
Priscianus dicens „ecce hic
quoque de re indubitabili posuit subiunctivura t conatus sit
liga 11 . Confirmatur autem Prisc. lectio testimonio
Asconii personati. t Conatus sit’ h. 1. unice verum est.
Hi sunt loci in libro primo act. sec., ubi scriptura gramma-
tici omnium Ciceronis codicum consensui praeferenda est. Sunt
autem loci, ubi grammatici libri genuinam scripturam non prae-
bent, sed ubi verbis, quae citat Prisc., diligenter examinatis fa-
cile scriptura genuina restitui potest. Testimonio est exemplum
ap. Prisc. lib. XVIII 264, 10 t et a complexu parentum’ Prisc.
lib. VH 306,24 4 ex complexu parentum' 1 ) cf. Cic. lib. I 3,7,
0 Non nimis otfensionis praebere debet, quod Priscianus idem
exemplum aliter altero loco citat; nam hanc diversitatem in iisdem
exemplis diversis locis laudatis perraram ap. Prisc. inveni: Prisc. III
1S8, 5; 352, 17; 355, 12; 369, 11. div. in Caec. 13, 41. — Prisc. III 189, 7.
Cic. act. II lib. I 35,90. Prisc. 111 260, 4; (h. 1. fortasse t factum sit’
Priscianus sua sponte commutavit in t factum est’, quia grammatici
saepius usurpant indicativum , ubi legitur in scriptorum libris , ex
quibus colligunt exempla, coniunctivus, enuntiatum primarium sub-
stituentes). — Prisc. II 427, 22 in oratore 13, 41 Prisc. II 434, 24. — Quibus
locis minimae discrepantiae inveniuntur, quae certe nihil valent ad
Prisciani auctoritatem minuendam; atque eo minus si respicitur haec
tanta copia exemplorum, in quibus identidem laudandis Priscianus
suminam constantiam praestitit. Conferas 'quaeso:
Prisc. III 2S3, 7 pro Mur. 12,26 Prisc. III 302,6
Prisc. II 520,2 pro Cluent. 62, 173 Prisc. II 522, 24.
Prisc. II 410,11; 411,7; 425,26 in Cat. I 1,1 Prisc. III 233,28.
Prisc. III 89, 1 in Cat. I 1, l Pric. III 139,9; 320, 14.
2 *
4
Digitized by v^ooQle
20
ubi omnes codices omittentes 4 et’ exliibent t e complexu’ (Lg. 29
pro t e’ t ei’ teste Halmio). Iure igitur receperunt illud { et’,
quod profert grammaticus, Kays. Klotz. Muell. Garatonium secuti,
quem „ad modum probabiliter'* coniecisse ipse Jord. confitetur.
c Et’ enim reiecerunt Jord. et Zumpt. —
Paucis locis Prisciani quas tradidit lectiones non compro-
baverim, sive erravit grammaticus sive has mendosas scripturas
in codicibus suis invenit.
Prisc. III 2G2, 23 t adinias’. Cic. or. I. 47,124 ( adimis f
omnes codd.
Prisc. III 2G3, 12 (traderetur’. Cic. or. 1.51,134 f traditur*
omnes codd.
Prisc. III 259, 1 t commovere- Cic. or. 1. 59, 154 (Commonere-
tur’; sic cett. Cic. codd., qua re tur’ solus Lg. 48 e dett. num.
elucet, antiquissimis ipsis tem-
poribus saepius eadem menda
in Cic. libris fuisse quae re-
centi oribus.
Prisc. III 260, 2 t conflagra- Cic. or. 1.61, 157 (Conflagra-
rit’ Prisc. cod. r. cum VONDL; vit’ solus Lg. 29 p. m.
sic teste Higlero ap. Krelilium
et Ilei n io M; (Conflagravit’ M.
teste Halmio; t conflagravit’
Prisc. Putschii; t conflagrari!’
Cic. cett. codd.
Prisc. III 261,7 (legerit’. Cic. or. 1. 43, 110 (leget’ G2
legaverit Lg. 42, legarit cett.
codd. rectissime.
Sunt denique loci ubi grammatici et Ciceronis codicibus
Prisc. III 82,12 in Cat. I 1,3 Prisc. III 109, 8.
Prisc. III 271, 12 in Cat. I 9, 24 Prisc. II 379, 1.
Prisc. III 249, 17 in Cat, II 6, 12 Prisc. III 275, 11 ; 207,9.
Prisc. II 503,2 in Cat. II 9, 19 Prisc. III 281,16; 297,15; 333,27.
Prisc. Iil 61, 1 ; 16 in Cat, 10, 24 Prisc. III 96,9.
Prisc. III 94, 19 pro Mare. 3, s Prisc. III 220,5.
Prisc. II 181,12 pro Mare. 7, 21 Prisc. II 226,4.
Prisc. III 273, 19 pro Deiot, 12,33 Prisc. III 325,1.
Prisc. III 246, 6; 249, 1 divin. in Caec. 1, 1 Prisc. III 254,23.
Prisc. II 199,6 Cic. aet, II lib. II 54, 136 Prisc. II 247, 12.
Digitized by v^ooQle
21
plane inter se discrepantibus, dubium est, utra lectio praeferenda
sit, cum ex usu dicendi nihil peti possit adiumenti ad rem
diiudicandam, utraque lectione bonum aptumque sensum ex-
hibente. IIoc fieri solet in levioribus rebus, quo pertinent
derectus singularum litterarum, quae et addi et deessc possunt;
eodem spectat collocatio verborum, quae melius ex ipsis exemplis
cognoscuntur:
Prisc. III 259,21 4 calamitatem a se se’. Cie. or. 1. 60.157
4 ab sese calamitatem’. — Prisc. III 259,4 ( furtorum tuorum’.
Cic. or. 1. 59,154 ^tuorum furtorum’. — Prisc. lll 261,18 t esse
heredem’. Cic. or. 1. 45,115 , heredem esse’. — Prisc. III 262,6
4 esse existimasti’. Cic. or. 1. 46, 118 ornis. 4 esse’ codd. — Prisc.
III 259, 24 <a te audisse’. Cic. or. 1. 61,157 <ex te’. — Prisc.
III 261, 16 4 huic tempori atque iudicio’. Cic. or. 1. 44,119 <huic
tempori atque huic iudicio’. — Prisc .111 257,17 cogitare coepit’.
Cic. or. i. 54, 141 t coepit cogitare’. — Prisc. III 258,3 t opus
totum’. Cic. or. 1. 56,148 4 totum opus’.
Atque in his rebus levissimis — ut alias mittam — cedere
lectionem grammatici libris manuscriptis Tullianis manifestum
est. Nam omnium Ciceronis codicum consensui, bonam scriptu-
ram exhibentium, auctoritas Prisciani et omnium grammaticorum
posthabenda est, nisi hae voculae expressis verbis laudantur et
tum etiam saepius aliqua cautione opus est.
Intelleximus plurimum valere Priscianum in hac parte libri
primi act. sec., quam protulit uno tenore, ad Ciceronis textum
et confirmandum et restituendum.
Nunc quaeramus, num etiam in ceteris exemplis, diversis
et dissipatis locis in institutionum libris citatis eadem auctoritate
dignus sit. Atque quamvis verear, tot locis supra prolatis,, ne
fastidii plenum videatur esse lectori omnes illos innumeros locos
a Prisciano ex Verrinis laudatos perlustrare, cum textu Tulliano
comparare menteque perpendere, ubi grammatici lectio com-
probanda sit, ubi reicienda, tamen utique necessaria est dispu-
tatio, ut recte ac plane cognoscatur, quanti Priscianus aesti-
mandus sit ad Ciceronis textum et comprobandum et emendan-
dum. Sed ea potissimum verba iu examen vocabo, ob quae
ipsa Priscianus exempla allegat et quae ea de causa summi
momenti et auctoritatis sunt, cum minus periculum sit, ne per
Google
* *. ••T.
22
i
librariorum neglegentiam aut per ipsius grammatici lapsum
mutati sint. Accedit, quod haec verba sola in exemplis ex
vetustissimis grammaticis depromptis certo et sine dubio referri
possunt ad eorum doctrinam vel bonitatem antiquorum codi-
cum, ut in capitis III quarta paragrapho satis demonstravi.
lam vero verba, quae dilucide protulit Priscianus, bis locis
cum omnibus Ciceronis codicibus vel cum plerisque congruunt:
Prisc. III 335, 20 t cum vehementius contendi’ Cic. div. 7, 23.
Prisc.III 338,22 .ad hominem non inertissimum’ Cic. div. 21,67.
Prisc. III 68, 22 t affabre’ Cic. act. I 5, 14.
Prisc.III 299,6 .nuntio’ 1 ) Cic. or. 1. 7,19.
Prisc. II 485,1 „sicut et ( iuratus’ tam active quam passive
profertur .iurato’ u Cic. or. 1. 10, 32.
Prisc. II 223,25 .sequestres’ Cic. or. 1. 12,36.
Prisc. II 506,21 .inbibisset’ Cic. or. 1. 14,42.
Prisc. II 120,4 .acrimoniam’ Cic. or. 1. 17,52.
Prisc. III 245, 12 „similiter indicativis utuntur etc. t siu
|j absolvitur’ u Cic. act. II lib. I 2, 6.
! Prisc. II 490, 7 . obsoleta’ Cic. or. 1. 21, 6.
I! Prisc. II 307,1 .liberum’ pro .liberorum’ Cic. or. 1. 3,7.
|i Prisc. II 307, 1 .sestertium’ Cic. or. 1. 36, 92.
jj Prisc. III 203,20 .tu ipse’ cf. v. llsqq. Cic. or. 1. 43, 112.
Prisc. II 179, 19 .cuia res’ cf. v. 8sqq. Cic. or. 1. 54, 142.
i Prisc.III 307,3 .liberum’ Cic. or. 1. 58,153.
j Prisc. II 280,8 .augurabantur’ cf. p. 379, 2 sqq. Cic. lib. II
6, 18.
; Prisc. II 247, 16 .in praesentia Timarchidi’ Cic. or. 1. 28,69.
) Prisc. II 426, 12 .ob absolvendum’ Cic. or. 1. 32, 78.
j Prisc. II 490, 13 .interlitas’ cf. v. 7 sqq. Cic. or. 1. 42 104.
j Prisc. II 307,5 .senum septenumque denum senatorium’
‘) Suspicor a Prisciano ipso scriptum esse .renuntio’, quod ex-
hibent Cie. codd., hoe verbum autem male commutatum esse librario-
rum neglegentia in .nuntio’. Nam antecedit ap. Prisc. n d 7 iqyyfila
7 iQog xi]v xai rjj t lovkjj dicunt illi. Cicero Verrinarum II:
nuntio tibi etc.“ Cui verbo rxTt/yyyttla certe melius opponit gramma-
ticus .renuntio’ quam .nuntio’, quandoquidem praepositionem grae-
cam .a7ro’ idem valere ac Latinam .re’ satis constat. Quod vitium
nuntio pro renuntio facile in textum irrepere potuit.
•igitized by Google
23
cf. v. 6sq. „denum pro denorum, senum pro senorum, septenum
pro septenorum" Cic. or. 1. 49, 122.
Prisc. III 414,10 .inter binos ludos’ Cic. or. 1. 52,130.
Prisc. II 199, 6 . matres familias’ cf. p. 247, 14 Cic. or. 1.
54,136.
Prisc. II 339,6 . imbri’ in v. 2 „imber ab imbri 44 Cic. lib. III
11, 36.
Prisc. II 534, 14 .obsitum, cf. v. 10 Cic. or. 1. 18,47.
Prisc. II 307,8 .medimnum’ pro .medimnorum’ Cic. or. 1.21,54.
Prisc, II 307,9 .iugerum’ pro .iugeroru.m’ Cic. or. 1. 29, 70.
Prisc. III 348, 12 .pluris dimidio’ Cic. or. 1. 33, 77.
Prisc. II 307, 15 .modium’ pro .modiorum’ Cic. or. 1. 46,111.
Prisc. 111 341, 10 t inopi’ cf. v. 9 Cic. or. 1. 70, 164.
Prisc. II 526,20 .revellistis’ Cic. lib. IV 11,26.
Prisc. II 357,4 .peripetasmatis’ Cic. or. I. 12,28.
Prisc. II 495, 19 .inquiunt’ cf. v. 14sqq. Cic. or. 1. 14,32.
Prisc. II 357,6 .emblematis’ cf. v. 4 Cic. or. 1. 17,37.
Prisc. II 114, 20 „equus equuleus" .equuleos’ Cic. or. 1. 20,42.
Prisc. 11 105, 1 .lepusculis’ Cic. or. 1. 21,47.
Prisc. III 338,18 .ut 1 ) in iudiciis’ Cic. lib. V 22,57.
Prisc. III 352, 20 .Tyndaritani illius venit in mentem ’ Cic.
or. 1. 47, 124.
Prisc. II 107, 18 .casus bellicos exprobrare’ Cic. or. I. 50,132.
Prisc. 111 255*1 .ita sim ver- Cic. div. 1, 1 4 sim ita versatus’
satus’ „ita sim pro ita inveniar Lg. 29 teste Halmio.
vel cognoscar"; idem exemplum
III 249, 4 „ita sim dixit non
dubitans sed approbans, . ovtgk:
ctQct dvaOTQCtfpelq thjv ’ u ; cett.
Cic. codd.
Prisc. 111 189,7 .illo myo- Cic. lib. I 35,90 .de illo myo-
parone’ cett. Cic. codd. parone’ codd. dett.
Prisc. II 487,14 .extersum’. Cic. lib. II 21,52 sic omnes
Cic. codd. praeter Lg. 42 p. m.,
9 Negari non potest h. 1. ap. Cic. mendum statuendum esse, sed
dubium est, utruui illud insit — id quod plerique editores arbitrantur
— in vocula .ut’, propter quaui affert Prisc. exemplum, an in aliis
verbis; fortasse nonnulla verba iam antiquis temporibus ojnissa sunt.
IfGoogle
24
qui h. 1. nimis mendosa tradit,
qua dc causa eius lectio non
respicienda est. cf. Ilalmii adn.
ad h. 1. in suppi, adn. ad lib. II
p. 453 Or. ed. ait.
Prisc. II 2*20,20 „,Xcno’ pro
Stvow graeco 44 ; Cic. codd.
Lg. 29 NV.
Prisc. 11361,6 t a r t i f i c u m ’
„artificum pro artificium et in-
dicum pro iudieium; 4 * sic cett.
Cic. codd.
Prisc. II 215, 4 4 nihil minus
ferendum’ „pro nihil intolera-
bilius 44 ; Cic. codd. meli G 1 2 D.
Prisc. II 344,8 <navi’, in
v. 7 „navis a nave vel navi 44 ,
£ navi’ Cic. codd. meli. R G 1.
Prisc. II 221, 2 „Dexo pro
Dexon 44 ; Cic. codd. meli. R 3 X V.
Cic. lib. Ili 22, 55 Xenon aut
Xenonem codd. dett.
Cic. lib. IV 2,4 t artificium
cod. opt. R.
Cic. lib. IV 38,83 t nihil minus’
omis. Cie. codd. dett.
Cic. lib. V 18,45 t nave’ cod.
Lg. 29 cum dett.; t navim’ C,
narra m G 2 Ld.
Cie. lib. V 42,108 t Dexio’
codd. dett.
Ilis igitur exemplis elucet summa fide et auctoritate in
citando Priscianum dignum esse, neque id tantum in ea parte,
quam fere uno tenore ex primo libro act. sec. sumpsit, sed in
omnibus orationum Verrinarum libris, in iis certe verbis, ob
quae exempla afferuntur. Atque hac disputatione nixus iis
locis, ubi Priscianus discrepat ab omnibus vel plerisque libris
manuscriptis Ciceronis, has lectiones amplectendas esse statuo,
quarum alias Ciceronis orationum editores comprobarunt, alias
Prisciani auctoritate nondum satis examinata aut satis cognita
in textum recipere dubitaverunt
Prisc. III 246, 7 4 forte mira-
tur’ cf. Prisc. III 249, 3; 254,23.
Consentit h. 1. cum Prisc. unus
ex Cic. codd. meli. G 1 et unus e
dett. Lg. 1 ) 42. — Grammatici lectionem recte se habere per se patet.
Cic. div. 1,1 t forte mirantur’
codd. meli. L) G 2 Ld; Pomp. ap.
Heusing. ad off I 41, 10.
’) In dett. codd. numero habendus est Lg. 1*2 in div., act. prima,
act. sec. lib. I; melioribus vel optimis tribuendus est idem codex in
cett. libris .Verrinarum.
Digitized
b^oogl —
25
Prisc. III 373, 10 Cic. div. 17, 57. Incipit Prisciani exem-
plum a verbis, t e vestigio’ quibus explicetur usus dicendi, quem
modo tractavit. Nec vero efficitur ex hoc testimonio, gramma-
ticum verbum 4 repente’, quod ante verba t e vestigio’ in Cic.
codd. scriptum est, in suis codicibus non invenisse, ut arbitratur
Jordanus in ed. 1. 1. „ repente om. Prisc.“ Imtno saepius fit, ut
Priscianus — id quod pertinet etiam ad ceteros grammaticos —
verba regulae cuiusdam comprobandae causa promat, verbis
antecedentibus, quae arte consociata sunt cum subsequentibus,
omissis; quae verba, ut sententiam redderet plenam, melius ad-
didisset. Cf. Prisc. II 262,2, ubi eodem modo omissum est
t iam\ Quae cum ita sint, h. 1. de voce t repente’ Prisciani testi-
monio nihil tribuendum est. — lam vero praebent Cic. codd.
omnes, ut modo dixi, ; repente e vestigio’. Certe his verbis
pleonasmus quidam continetur, qui tamen hic suo loco exstat,
ut celeritas et repentina commutatio rerum valde urgeatur.
Retinuerunt igitur i ure in textu haec verba plerique editores;
.e vestigio’ secl. Ilirschfelder., , repente’ Kayser. Exstat ap.
Jul. Rufinianum t repente’ verbis t e vestigio’ omissis (cf. Halni,
rliett. lat. min. 1863 p. 39,26). Sed huic rhetoris testimonio
obstat Prisciani auctoritas multo gravior ct omnium Cic. codicum
consensus; praeterea autem Rufinianus verba illa obiter laudat
sententiae complendae causa, Priscianus t e vestigio’ dilucide, ut
usum dicendi exemplo demonstret.
Prisc. III 188,9 t Aciliae le- Cic. act. I 17,51 t leges Aci-
gis veniat in mentem’ „pro liae veniant in mentem’ codd.
Acilia lex M ut explicat gram- meli. G12Dc.
matic-us; sic Cic. codd. dett.,
A. — Rectissime Priscianus.
Prisc. III 70, 9 jn humaniter’; Cic. lib. I 52, 138 jnhumane’
Cic. cod.V. Expressis verbis haec cett. Cic. codd.
forma a Prisciano laudatur; cf.
Cled. vol. V p. 66, 6; Pomp. vol. V p. 245, 4, qui idem exem-
plum iisdem verbis ac Priscianus affert. Qui consensus docet,
haec verba ex communi fonte finxisse. ; Inhumaniter’ in textum
receperunt omnes editores praeter Zumptiura, nimis grammati-
corum auctoritatis contemnentem. Cf. Madvig. op. I p. 328, qui
t inhumaniter’ comprobat.
Digitized by CjOOQle
26
Prisc. II 344,21 t a civi Ro- Cic. lib. II 12,32 ^cive’ cett.
mano’; Cic. eod. Lg. 42 p. m. codd.
Prisc. II 344,22 <quod civis Cic. 1. I. t cive’ cett. codd.
cum civi ageret’; Cic. codd.
N Lg. 42 p. m. „In V incertum est cive an civi legatur" adn.
Jord.; <civi’ habet V teste Brunnio. Prisc. addit his duobus
locis haec verba; „civi, sic enim habent veteres codices, quos
imperitia quorundam corrupit mutantium scripturam u .
Prisc. II 247, 12 t in Timar- Cic. lib. II 54, 136 t Timar-
chidi potestate’. chidis’ omnes codd.
Hitnc genetivum in textum i ure receperunt fere omnes
interpretes, nam ob ipsam hanc formam h. v. a grammatico ci-
tatur. Dicit autem Zumpt., invitus Prisciani auctoritati cedens,
„Res nota et quamvis codices nostri h. 1. non suffragentur,
tamen quia III 66 et IV 12 veterem formam pro vulgari Ti-
marchidis habent in uno nomine non videtur inconstans esse
potuisse 1 *. Sane sed hoc nomen frustra requiris in lib. IV 12;
praeterea altero loco , quem citat Z. lib. III 66, genetivum t Ti-
marchidis’ omnibus Cic. codicibus contineri ipse adnotat. Ce-
teris denique locis, ubi occurrit hoc nomen plerumque quam
plurimi codices exhibent /Fimarchidis’. Itaque Zumptio ipsi
quoque concedendum est, genuinam lectionem t Timarchidi’ fere
Prisciani unius opera servatam esse. Non comprobavit h. f.
unus Klotz.
Prisc. II 362, 1 c litis’; l ) Cic. Cic. lib. III 57, 132 t lites’ Cic.
cod. F; Kays. Muell. IIoc loco codd. rell. ; sic Zumpt. Jord.
certe respicienda est Prisc. Klotz.
scriptura confirmata auctoritate
Fabriciani codicis vetustissimi.
Sed inconstantes futuros esse
interpretes putat Zumpt. t litis’ in textu ponentes, cum aliis
locis Cicero usus sit < lites’. Fugit eum utraque forma uti Ci-
ceronem et fugit eundem , se ipsum hanc inconstantiam admi-
sisse in act. II lib. II 32. Ponit enim illic v. 4 t civis cum cive’
i) Neue, Formlehre d. lat. Spr. vol. I p. 352: JIaufiger und ge-
sicherter ist die Forni is oder eis iin Acc. Plur. der Nomina, welche
im Gen. Plur. ium haben“. Buecheler, Grundr. der lat. Declin. edit,
repetita ab J. Wentekilde p. 55.
Digitized by
Gdogte
27
Cic. codices secutus, in v. 12 eiusdem paragraphi 4 a civi Ro-
mano ’ Prisciani lectionem praeferens, in subsequenti paragraplio
t civis cum civi’ iterum grammatico parens. Mea autem sen-
tentia neque liic neque illic interpretes inconstanter se gessisse
argui possunt; potius cum utraque forma non abhorreat ab usu
dicendi, semper ea forma praeferenda est, quae maiore auctori-
tate commendatur. Qua de causa t litis’ in textum restituere
prorsus non dubito.
Prisc. II 199, 12 , patribus Cic. lib. 111 79, 183 t patribus
familiis’; Cic. codd. meli. FV familias’ rell. codd.; (Lg. 42
Lg. 29. Formas < pater fami- Reifferscheidio l ) teste) sic solus
liae et familiarum et familiis’ Mueller.
in usu fuisse confitetur ipse
Priscianus in v. 7. Diiudicanda igitur res est auctoritate co-
dicum vel testium. Nec vero cuiquam dubium esse potest, quin
Cic. codd. boni F V Lg. 29, insigni testimonio Prisciani confir-
mati, multo superent reliquos codices, etiamsi in eorum numero
est praestaqtissimus Lg. 42.
Prisc. II 157, 12 t antistitae ’, Cic. lib. IV 45,99 { antistatae’
in v. 11 „inveuitur etiam an- codd. RX f antistes’ EG1G2
tistita pro antistes “ cf. Cliar. 2 ) t antist ’ Ld. antistites rell. Lgg.
vol. I p. 100, 23 „et antistes
l ) cf. Muelleri edit praef. XL „beneficio Aug. Reifferscheidi prae-
stantissimum cod. Lg. 42 etc.“
-) Liceat mihi h. 1. breviter repetere quae de horum gramma-
ticorum consensu in commentatione supra dicta disputans de hoc
exemplo scripsi: Referri possunt ad genuinos fontes exempla a
Prisciano laudata, aliorum grammaticorum libris in auxilium vo-
catis. Hoc enim apparet imprimis ex consensu, qui est inter Priscia-
num et Diomedem et Charisium, quos iisdem auctoribus Probo et
Plinio usos esse constat. — Affert enim Charisius vol. I p. 100,23 „et
antistes habet etc.“ Invenitur autem idem exemplum ap. Prisc. II
157, 11 de eadem re grammatica, quamvis Priscianus — quod saepius
vel saepissime fieri solet — in exemplo afferendo multo plura verba
reddat quam Charisius. Confirmatur autem haec sententia, qua utrum-
que eorum eandem doctrinam redolere statuimus, etiam ea re, quod
paulo ante adhibuit Charisius Plinium. Nam idem exemplum Vergilia-
num eaedemque res grammaticae, quae leguntur Char. p. ioo repe-
riuntur Char. p. 123, ubi nominatim affert identidem Charisius Plinium.
Idem autem exemplum invenitur ap. Prisc. p. 217, 5, ubi exstat etiam
habet antistitam ut Varro divinarum IV et Cic. iu Verr. IV.“
cf. Geli. N. A. XIII 21,22; t antistitae ’ Cie. codd. Lg. 1,45, 48.
— Lectio ^antistitae’, quam perpauci Cic. codd. iique e dete-
riorum lamilia tradunt ita confirmatur grammaticorum testimo-
niis, ut aliorum librorum scripturae utique eiciendae sint.
Prisc. II 220, 19 t in Leonte Cic. lib. V 7, 15 Leonida R3
Imacharensi ’, in v. 18 „uudc quod significat consensum inter
Cicero in libro Verrinarum, qui codd. Cic. R G 1 G 2 Ld.
est de suppliciis proprium no-
men Leon, Leontis declinavit. 1 * % Leonte’ Cic. codd. Lgg. —
Pravam scripturam praebent optimi Cic. codices , integram soli
Lagomarsiniani, qui omnes in numero deteriorum habendi sunt
praeter Lg. 29, „qui quamquam melioribus est adnumerandus,
tamen optimis paulo inferior est. u Qua de causa Prisciani
testimonium l. I. summi momenti est. — In eodem exemplo
servat praeterea grammaticus genuinam scripturam vocis Ima-
charensi’, quae vox varie corrupta invenitur in Ciceronis codi-
cibus et optimis et deterioribus: Macharensi Lg. 29,* acarensi R
(sed pr. m. .lconidfi acarensi’ i. e. Leonida Macarensi) Gl G2 Ld.,
Acharensi codd. Lamb., Magarensi 4 Lgg., Megarensi al., Imacha-
rensi solus cod. Ursini e dett. familia. Hoc loco ipse Zumptius
Prisciani testimonium t certissimum’ esse dicit et comprobat sine
ulla dubitatione lectionem ujuam tradidit grammaticus ( Leonte’.
Quin etiam nomen , Imacharensi’, quamvis non dilucide profe-
ratur a grammatico, Zumpt. i ure non reicit sed comprobat co-
niecturam Fulvii Ursini et Garatonii apud Cic. et Krehlii apud
Prisc., qui ediderit recte e codicibus t Imacharensi’. Conferas
quod Ilertzius adnotat £ Imacharensi’ r, qui est praestantissimus
exemplum Vergilii „Omnis Arabs etc. u , quod occurrit nobis ap.
Char. 1 2.), 10. — Ex quibus omnibus colligitur, et Charisium et Prisei-
anum Plinii doctrina tamquam communi vinculo arte coniunctos esse.
Cum vero cognoverimus Plinium ap. Charisium 1 100 adhibitum esse,
ita ut exemplum illud Tullianum ex oratione iu Verrem citatum ad
eundem spectaret, sequitur, ut idem exemplum apud Priscianum ex
eodem fonte repetendum sit; quo fonte usus est Priscianus per Caprum.
Spectat igitur forma t Leonte’ — nam huius formae causa exemplum
adseriptum est — certe ad multo antiquiorem aetatem quam Prisciani
et Charisii, qua haud dubie Ciceronis libri etiam integriores erant.
Digitized by
Google
29
codex grammatici, t imac!iar x x x’ cod. R; levissime discrepant
ab integra lectione codd. L K, ita ut eadem sine ulla opera
cognosci possit. Unde apparet integram scripturam ipsam puram
exstare in Prisciani institutionibus grammaticis, ita unius Prisci-
ani studio servatam esse. Nec enim multum valent ad ger-
manam scripturam restituendam ceteri duo loci, ubi idem nomen
ap. Cic. scriptum videmus; nam lib. III § 47 praebent omnes co-
dices t Macharensis’, § 100 eiusdem libri: t ymacharensi’ Lg. 29,
t Macbarcnses’ B, ( Acharcnscs’ N. Codici autem Ursini, qui
h. 1. cum Prisciano consentit, ne aliqua quidem vis tribuenda est.
Prisc. II 343, 20 „locuples Cic. lib. III 19,48 ( locuplete’
quoque, quia trium est gene- omnes codd. et omnes editt.
rum e locuplete vel locupleti
facit ablativum. Cic. in frumentaria: in provincia locupleti ac
referta". Utramque igitur formam in usu fuisse docet Prisc.;
qua de causa b. I. £ locupleti’ ab eo lectum esse in codicibus
luce clarius est. Forma in £ i’ exiens multo usitatior est quam
quae in t e’ desinit, si modo hanc rem Neuc 1 ) bene perspexit.
Itaque cum forma in t e’ praeterea pertineat plerumque ad
homines, 2 ) t locupleti’ ad res, hoc loco, quo vox t provincia’ cum
illo adiectivo coniungitur, utique restituenda est lectio t locu-
pleti’, etiamsi omnes Cic. codd. praebent ( locuplete’.
Prisc. II 350, 17 £ compluris’ :t ) Cic. lib. V 52, 137 ( complu-
res’ omnes codd. et omnes editt.
Per se utraque forma et ( complures’ et t compluris’ apud
Ciceronem locum habet; sed t com pluris’, quod Priscianus lege-
bat, codicibus longe vetustioribus quam quibus nos utimur ser-
vatur, praesertim cum verisimile sit hoc exemplum ex antiquio-
ribus grammaticis ab eo receptum esse; cf. Char. vol. I p. 125, 3,
ubi idem exemplum Terentianum exstat, quod ap. Prisc. II
350,14; h. 1. autem Charisius Plinium nominat.
Prisc. II 355, 10, in v. 4 Cic. lib. V 52, 138 { parentum’
„quod autem etiam ^parentium’ omnes Cic. codd. et omnes editt.
non irrationabiliter dicitur etc. u
0 cf. Neue, II p. 42.
2 ) ibid. p. 49.
3 ) Neue, 1 p. 147. 14S. II p. 140. 141. Bueeheier p. 57.
I
t
I
/Google
30
„Cicero de suppliciis: navium parentium *) suorum etc. u
Et forma, ( parentium’ et ipsum Cic. exemplum debet Priscianns
doctrinae Capri vel Plinii, cf. Cliar. vol. I p. 138, 10 „itaque
Cicero rationis memor parentium saepe dicit u , in v. 12 Plinius
nominatim affertur. Itaque idem de hoc loco valet, quod modo
ad ,compluris’ formam adnotavi.
Nonnullis locis eadem codicum discrepantia, quae hodie
exstat, iam apud Priscianum cernitur: ut Prisc. II 535, 18 „Cic.
in divinatione fpse .... facesseris’; invenitur tamen in quibus-
dam codicibus facessieris’ u 2 ); Cic. div. 14,45 facessieris’ Cic.
cod. Lag. 29, facesseris’ cett. codd.
Prisc. II 350, 15 t compluria’ in quibusdam tamen codicibus in-
venitur ( complura’. s ) Cic. lib. IV 46, 102 £ complura’ omnes codd.
Quibus locis verisimillimum videtur, ipsum Priscianum eam
lectionem praeferre voluisse, quam priore loco posuit, tamen, quae
genuina sit lectio diiudicare non ausim. — Ipsum autem illud, quod
interdum Prisciauus varias lectiones accurate notat optionemque
dat, argumento est, quam diligens in codicum scripturis afferendis
fuerit. Tamen in hac tanta diligentia tribus locis accidisse, ut
deteriorem lectionem reciperet, cum nostris codicibus verum
contineatur, mirum non videbitur, si cogitabimus antiquissimo
tempore errores librariorum in manuscriptos codices irrepsisse. 4 )
Hi sunt loci ap. Prisc: vol. III p. 250, 7 fateatur’, quamquam
etiam h. 1. scrupulus mihi residet, meliusne sit rem in medio
relinquere. — Cic. lib. II 57, 141 fatetur’ omnes Cic. codd.
Prisc. II 307, 11 fn iugerum seritur’. — Cic. lib. III 47,
112 fugero’ Lagg (praeter 5, 27). ABN (p, fugere’ Lagg 5,
27, alii.
Prisc. III 250, 11 , 1 -espiciat’; notandum est, hic ^respiciat’
nou ob ipsum verbum sed ob coniunctivi formam laudari, ita
ut corruptela illa levior appareat. — Cic. lib. III 60, 148 ( per-
spiciat’ omnes Cic. codd.
Consentaneum est, hanc vitiorum paucitatem in tanta iectio-
0 cf. Neue, I p. 264 — 266; Buecheler p. 83 (203).
2 ) cf. Neue, II p. 487. 488.
3 ) cf. Neue, II p. 142.
4 ) cf. Cic. ep. ad Att. XIII, 23: „ tantum librariorum menda tollun-
tur“; Liv. lib. XXXVIII, 55; Martial II, 8.
Digitized by CjOOQle
31
num unice verarum multitudine certe nihil valere ad infirman-
dam eam sententiam, quam de fide Prisciani supra concepimus.
Convertamus nunc mentes ad ceteros grammaticos inquira-
musque, quid eorum testimonia ad constituendas lectiones in
Verrinis orationibus conferant. — Atque primum in medium
proferam, quae citaverunt Probus et Sacerdos et maxime idcirco,
ut non omnes grammaticos cum Prisciani fide ac religione com-
parari posse luculentissime appareat. Magnopere enim caven-
dum est, ne quis, multis illis et praeclaris testimoniis Prisciani
adductus, falsum indicium ferat de ceteris grammaticis, neve
arbitretur, omnibus illis eandem auctoritatem tribuendam esse
in Cicerone emendando ac Prisciano, diligentissimo fere
omnium. Ac differunt primum Probus et Sacerdos aliquantum
a Prisciano, cura multo pauciora exempla Tulliana eaque minus
ampla quam Priscianus afferant. Persaepe enim vel semper
nihil amplius eorum exemplis continetur, nisi verba, propter
quae afferunt ea. Quod exspectamus his de causis illis locis
reperiri scripturas ex puro limpidoque fonte deductas, valde
decipimur. Ea enim, quae Probus affert in catholicis, valde
dissentiunt a scripturis, quas praebent libri Tulliani nostri; ita
ut statim labefiat et evertatur bona opinio, si quis eam de
grammaticis animo concepit, locis respectis, quos diligenter
congessit Priscianus. Sane saepius difficillimum diiudicatu est,
si modo fieri potest, utrum vitia debeantur librariis an ipsis
grammaticis. Sed utcunque se res habet, illud apparet, ad
emendandam lectionem haec omnia nihil fere afferre.
lam conferamus haec Probi exempla cum Ciceronis codi-
cum scripturis atque ita, ut cura iis componamus, quae citavit
Marius Plotius Sacerdos, quandoquidem uterque eorum eodem
fonte usus eadem exempla decerpsit. Hae autem discrepantiae
inveniuntur:
Prob. vol. IV p. 42, 30 „bacchius a longa et molossus:
t causamque cognovit’.* Sacerd. vol. VI p. 495, 13 om. exemplum
Sac. cod. B, add. v = editio Vindobonensis. — Cic. div. 1,1 t si
mei consilii causam rationemque cognoverit’ omnes codd.
Prob. 42, 25 „amphimacrus et antispastus : t maxime labo-
r
i|
'!
i
li
i
i
Digitized by v^ooQle
32
raretV* Sac. 495,9 4 maxime laborare’ cod. B. — Cic. or. 1. 3,9
t maxime laboraret’ omnes eodd.
Prob. 41, 2 { id quod populus Romanus iam flagitat exstincta
atque deleta sint’. Sac. 493, 15 t quod P. R. iam diu flagitat ex-
stincta atque deleta sit’. ( 4 sit’ i\ t sint ’ to) n obelo transfixo B). —
Cic. or. 1. 8, 2G k id quod populus Romanus iam diu flagitat ex-
stinguenda atque delenda sit’ omnes codd.
Sac. 4GO, 12 <QuidV cum accusationis tuae dividere membra
coeperit (non partiri, quia una accusatio est) et in digitis singulis
partes constituerit’. IIoc exemplum non exstat apud Probum. —
Cic. or. 1. 14, 45 t membra dividere’ <partes causae constituere’
omnes codd.
Prob. 43, 2 Diiambus et bippius secundus 4 iniuriis com-
moveri’. Sac. 495, 19 t iniuria commoveri’. — Cic. or. 1. 20,64
t iniuriis’ omnes codd.
Sac. 495,21 dactylus et bippius quartus <procellam temporis
devitare’. Prob. 43,5 idem praebet. — Cic. act. prima 3,8
t devitaret’ omnes codd.
Sac. 445, 25 t etenim quod sit ingenium’. — Cic. or. 1.4,10
4 est’ omnes codd.
Sac. 495,22 iambus et ditrochaeus ( diu machinatur’ Prob. 43,5
idem praebet. — Cic. or. 1. < macliinetur’ omnes codd.
Sac. 493,24 cf. v. 20 sqq. t in quo meam voluntatem P. R.
perspicere possit’. Prob. 41,11 idem praebet. — Cic. or. 1. 12,34
t in quo meam in rem publicam voluntatem populus Romanus
perspicere posset’ omnes codd.
Sac. 494,2, in p. 493,31 r ct aliquo pede trisyllabo, qui
positus bene sonet etc. ( sententia sua liberat’ w . Prob. 41,21
^sententia sua liberaverant’. — Cic. act. sec. lib. I 4.9 { sententia
sua liberarint’ vulgata; idem ( liberarint' praebet Prisc. 111 264,15
cf. p. 9 huius eomraent,
Sac. 495, 11 trochaeus et bacchius a longa 4 securi esse
percussum’. Prob. 42,27 idem praebet. — Cic. or. 1. 5,14
t securi percussum esse’ omnes codd.
Sac. 495, 12 proceleusmaticus et ditrochaeus ( populus
Romanus voluerit vindicare’. Prob. 42, 29 idem praebet. — Cic.
or. 1. 8, 22 t populus Romanus de nobis voluerit iudicare’
omues codd.
Digitized by
Google
33
Sac. 453, 21 (cf. v. 19) t teneat nunc Metellus testes meos’. —
Cic.lib.il 56, 139 <teneat iam sane meos testes Metellus’ omnes codd.
Sac. 453, 18 (cf. v. 16 sq.), t filiusque eius impuber nudus
stans sub fornice’. — Cic. lib. II 63, 154 t huius fornix in foro
Syracusis est, in quo nudus filius stat’ omnes codd.
Prob. 41, 25 (cf. v. 22 sqq.) <ad meam capsam admisero’.
Sac. 494,6 ,meas capsas’. — Cic. div. 16,51 ,meas capsas’
omues codd.
Prob. 42,32 antispastus et bacchius a longa t voluptate
concedam’ Sac. 495,15 ( voluntate’. — Cic. div. 9,27 , voluntate’
omnes codd.
Prob. 42 33 dactylus et antispastus 4 corpora perhorresco’.
Sac. 495, 27 idem praebet. — Cic. div. 13, 41 t corpore per-
horresco’ omnes codd.; idem recte tradit Priscianus (vol. III
p. 188,8; p. 352,20).
Videmus, quanta insint vitia in verbis ex Verrinis citatis
et apud Sacerdotem grammaticum et apud Probum. Itaque fere
nihil ad textum Ciceronis restituendum conferunt. Nam etsi in
eorum libris lectiones interdum inveniuntur, quae a codicibus
Ciceronis discrepantes bonum seusum prae se ferunt, tamen eae
lectiones efficere non possunt — id quod Prisciani praeclaris
scripturis aliquotiens fieri concessimus — ut verba, quae pluri-
mis vel omnibus atque optimis Ciceronis codicibus tradita nihil
offensionis habent, e textu eiciantur. Atque eo minus si cogi-
tamus multos illos locos neglegenter, accuratiore titulo orationum
non addito, scriptos certe ex memoria 1 ) allatos esse. — Quae
cum ita sint, grammatici illi fere nihil novi ad Ciceronem emen-
dandum afferunt eorumque testimonia nullam omnino vim
habent nisi ut quibusdam locis lectiones Tullianas comprobent
et confirment.
Transeamus nunc ad Charisium et Diomedem. Utrumque
eorum ex iisdem auctoribus suam doctrinam deprompsisse con-
stat; nam Diomedem non usurpasse Charisium aut vice versa
Charisium Diomedem nisi perpaucis locis, subtiliter et docte
iamdudum demonstravit Keilius cf. vol. I praef. p. L sq. Unde
*) Cf. Sac. 453,21; 453, 18 alios locos, quos supra collegi.
3
Digitized by
Google
34
fit, ut crebro exempla exstent, quae communia sunt utriusque
grammatici. Saepius autem haec exempla ita inter se consentiunt,
ut conicere possimus, etiam cetera exempla, quae non communia
praebent, fideliter et accurate ex antiquiore fonte translata
esse. — Iam vero ex orationibus in Verrem nulla exempla
communia ab utroque praebentur, ne in iis quidem partibus,
ubi saepe inter se consonant. Atque ex septem testimoniis,
quibus utitur Diomedes, nonnullae discrepantiae in tribus in-
veniuntur. Consentit autem Diomedes cum Ciceronis codicibus
his locis:
Diom. vol. I p. 468, 7 .si quis vestrum etc’. — Cic. div. 1,1.
Diom. 470,5 .neminem praeponendum etc’. — Cic. or. 1. 1,1.
Diom. 468,12 4 illa vero expugnatio etc’. — Cic. lib. I 19,50.
Diom. 466, 24 . aderat ianitor carceris etc’. — Cic. lib. V 45, 118.
Discedit autem Diomedes a Ciceronis libris his locis:
DiOm. 470, 7 etiam anapaestus clausulis convenit, sed
mollis et fluens atque in rhytmi modum profluens trochaico
anteposito, ubi erit imperii nomen [et] dignitas’. — Cic. lib. IV
11,25 .imperii nomen et dignitas’ omnes codd. rectissime.
Diom. 445, 25. De epanalepsi. Epanalepsis est cum maiore
significatu repetitio; p. 446, 7 .haec navis onusta praeda Siciliensi,
cum et ipsa 1 ) esset ex praeda’. — Cic. lib. V 17,44 .ipsa quo-
que’ omnes codd. cf.^ Quint. IX 3, 34 variant Quint. codd. inter
.ipsa quoque’ et .et ipsa’.
Diom. 467,25 .cuius ut adulescentiae maculas ignominiasque
praeteream, quaestura, primus gradus honoris, quid habet aliud
in sese nisi Cn. Carbonem spoliatum a quaestore suo pecunia
publica, nudatum, inquam, a quaestore et proditum consulem,
desertum exercitum, relictam provinciam, sortis necessitudinem
religionemque violatam’? cf. p. 467, 30sqq. — Cic. act. prima
4,11 .quid aliud habet in sese’ omnes codd., .inquam a quae-
store’ ornis, omnes codd.
Atque cum quaerimus, quid afferant haec exempla Diomedis
ad lectionem constituendam, iterum confiteri debemus, gramma-
tici testimonia, quamvis non absurda tamen minime paria esse
codicum consensui, qui item bonam scripturam habent. Valde
D cf. R. Kuehner, Oramm. d. lat. Spr. II p. 460. adn. 17.
Digitized by
Google
35
mihi arridet illud t inquam a quaestore’, quae verba desunt in
codicibus Ciceronis, sed ab eius genere rhetorice dicendi et ele-
gantia minime abhorrent. Nec tamen ea verba in textum re-
cipiam, quod grammaticus ea non dilucide testatur; praesertim
cum hoc additamentum facile licentia scribentis in textum irre-
pere potuerit, si minus Diomedis, fideliter fontibus usi, attamen
auctoris, cuius vestigia ille pressit. Aliter res se habet in
eodem exemplo in verbis c primus gradus honoris’, quas voces
uncis circumscripserunt Halm., Kays., Mucii., et 4 Cn. Carbonem’,
quae inclusit solus Kays., vir doctissimus sed idem nimis cu-
riosus interpolationum indagator. Nam etiamsi codices Diomedis
corrupti sunt — praebet cod. A ( quaesturam minus gravis’,
cod. B 4 quae structura minus gravis’, cod. M t structuram minus
gradus’ — tamen elucet, additamentum, quod reperitur in omni-
bus Ciceronis codicibus, haud dubie locum apud grammaticum
habuisse. Ego vero haec verba ne tum quidem eicerem, si
scripta essent in solis Ciceronis libris; eo minus in suspicionem
adduco, cum codicum Ciceronis consensus adiuvetur vetustissima
lectione Diomedis. Neque enim propterea, quod sane superva-
canea sunt, eicere debemus; certe multa alia iuveniuntur
apud Ciceronem, quae expellere potes universo sensu uon com-
mutato. Similiter adiuvatur Diomedis testimonio omnium codi-
cum scriptura <Cn. Carbonem spoliatum’, quae verba ab uno
Kaysero spuria habita esse modo dixi. I 11 his praeter Diomedem
accedit testimonium Asconii personati, idem t Cn. Carbonem’ ex-
hibentis.
Apud Charisium hunc consensum cum omnibus Cice-
ronis codicibus et hanc discrepantiam ab illis deprehendimus:
Char. vol. I p. 218, 8 t interea sane etc.’ — Cic. lib. II 17, 42.
Cliar. 209,4 4 ostiatim’. — Cic. lib. IV 22,48 et 24,53; in
§48 levissime discrepantes exhibent R3E { hostiatim’, in §53
{ ostiatim’ omnes codd.
Char. 100, 23 ,et antistes habet antistitam’ cf. p. 27 sq. huius
comment.
Char. 53,12 t tantum emblematum’. Invenitur saepius in
Ciceronis quarto libro Verr. forma emblematum cf. § 54 ( tantam
vim emblematum’, in eadem paragrapho t tantam multitudinem
emblematum’; nusquam 4 tantum emblematum’.
3*
I
Google
36
Char. 143, 14 „senati ') Sal- Cic. div. 5, 19 ^senatus’ omnes
Iastius t senati decretura fit’ ut codd.; sic. cett. receutt. editt.
lauri, Cicero quoque [de] divi-
natione in Verrem et pro Oppio II 4 senati’; Kays. Klotz. —
Referendum est illud exemplum ad vetustissimam doctrinam
Romani 2 ) vel Plinii, quorum uterque summa fide dignus est.
Itaque cum Ritschelio, si universum spectas, consentio (cf. mus.
rlien. vol. VIII p. 494) et hanc formam in textum restituendam
esse puto; atque eo magis quod Charisius, etiam aliis locis 3 )
magna fide dignus, hanc ipsam formam testatur.
De reliquis grammaticis disputare et quid quisque ad Ver-
rinarum textum constituendum contulerit perscrutari in animo
non habeo. Nam ut non dicam fieri omnino vix posse, ut
magnam illam silvam exemplorum in examen vocemus, accedunt
aliae causae eaeque gravissimae, cur ceterorum locos cum textu
Tulliano comparare et accuratius pertractare non instituam.
Aliorum enim textus ita corruptus et interpolatus est velut
Arusiani Messii, 4 ) Nonii, 5 ) ut statim eluceat eos haud ita multum
valere posse ad emendandum nec prorsus operam compensari
eventu. Alii pauciora exempla ex Ciceronis libris universis
collegerunt, quam ut iudicium certum de eorum auctoritate ac
fide ferri possit Itaque etiamsi quaedam ab iis prodentur, quae
a lectione Ciceronis prorsus recedentia aptam sententiam prae-
! ) de forma 4 senati’ cf. Neue I 352. Buecheler p. 19 (39).
2 ) Apud Charisium ad Romanum vel ad Caprum, quem adhi-
buerat Romanus, vel ad Plinium et Probum, quibus usus erat Caper,
multa exempla Tulliana referenda sunt. Copiam exemplorum ex Cice-
rone citatam vides in Charisii libri primi capite 4 de analogia’, quod
ex Romano se hausisse grammaticus ipse profitetur verbis „l)e ana-
logia ut ait Romanus 41 cf. Char. 116, 29 — 147, 16 (cf. vol. 1 pracf.
p. XLV); in horum numero invenitur exemplum, quod supra indicavi:
Cicero Verrinarum IV t senati\
3 ) Omnibus enim exemplis, quae Char. ex Ciceronis libris de-
sumpsit, collatis, in iis quidem verbis, quorum causa ea adseripsit,
grammaticum inveni plurimis locis cum plerisque Ciceronis codicibus
atque melioribus conspirantem.
4 ) Gr. Lat. vol. VII p. 439, 444, 446.
5 ) Quicheratii edit, praef. p. VII „quamvis omnes grammatici a
librariis male habiti sint nullus tamen plura vulnera Nonius accepit etc.“
Digitized by
Google
37
beant, tamen lias scripturas amplecti iure dubitabis, si modo
in lectionibus, quas exhibent libri Cic. nulla offensio inest;
praesertim cum apud nonnullos in his paucissimis testimoniis
etiam multa manifestis vitiis foedata sint. Quod ne quis
credat a me vanis fere verbis, sine certis argumentis contendi,
exempli causa in extrema disputatione omnia ea colligam, quae
Cledonius allegavit exempla Ciceroniana.
Cled. vol. V p. 77,6 cf. v. 3 sqq. t decem fiscos ad oratorem
illum relictos’, t illos’ cod. Bern. Cled. — Cic. act. prima 8, 22
sic omnes codd. praeter lannoct., qUi < relatos’ et Urs., qui de-
latos exhibet.
Cled. 42, 31 vina apud Tullium in Verrinis ,vina Graeca
ceteraque, quae ex Asia facillime comportantur’; qua, facillima,
cod. Bern. — Cic. lib. 1 36,91 4 vina ceteraque, quae in Asia
facillime comparantur’ omnes codd. cf. Serv. ad Verg. ecl. V, 36,
qui cum Cic. libris facit.
Cled. 66, 4 ^inhumanus inhumaniter’ cf. p. 25 huius comment.
Cled. 60, 14 doma et domui et domavi facit; nam in quinta
Verrinarum Tullius ( perdomavit’. Hoc exemplum vel haec
forma nusquam in Verrinis reperitur nec in reliquis Ciceronis
scriptis.
Cled. 76, 22 Adversum: Tullius t adversum leges moresque
maiorum’. — Cic. lib. III 84, 194 ( adversus leges, adversus rem
publicam cum maxima sociorum iniuria’ omnes codd.
Cled. 12, 16 adde quod Cicero Verrinarum septimo id est
supplicium dicit totiens: t praefectus classis et praefectus clas-
sium Cleomenes’. Quae verba nusquam in hoc libro reperiuntur,
sed identidem ( praefectus navium’. In lib. V, 91 t exstat reliqui
praefecti Cleomenem persecuti sunt’, qui locus menti
Cledonii obversatus videtur esse.
Cled. 52, 13 apud Tullium in frumentaria t cuicuimodi est’.
Hoc exemplum falso citatum a Cledonio potius invenitur in
quinti libri cap. 41. Idem vitium in eodem exemplo citando
occurrit ap. Pomp. vol. V p. 207, 32. Arbitratur autem Cledo-
nius, ut erat inscius, t cuicuimodi’ esse dativum, cf. potius Prisc.
III 7,18 , cuicuimodi’ pro t cuiuscuiusmodi\ Geli. N. A. IX, 2.
Cled. 65,1 ut Cicero <ad Messanam’ pro 4 Messanam’. Cic.
Google
38
lib. V 62, 160 t eoque ipso die casu Messanam Verres venit’.
^Messanam’ omnes codd. Cie.
Cied. p. 28, 18 ut ait Cicero in Siciliensibus 1 ) * accidunt;
locus in Cled. cod. Bern. nimis mendosus est, ut intellegi non
possit, quo spectet.
Iu his tot et tam gravibus discrepantiis, quae apud Cle-
donium nobis obviam sunt, consentaneum est, parum fidei ha-
bere, si quae inveniuntur, quae ab omnibus codicibus dissentiunt,
quamvis per se nullam offensionem habeant. IIuc accedit ne-
glegentia, qua in citando Cled unius utitur, ut qui saepius exem-
pla non suis locis laudet et exempla Ciceroni atque Verrinis
tribuat, quae re vera Ciceronis non sunt. Atque idem fere
etiam apud Pompeium, Servium vel Sergium, ceteros usu venit.
His expositis rationem subducam et summam rei quam
erui brevi comprehendam: Singulorum grammaticorum auctoritas
prorsus diversa est nec idem indicium de omnibus ferendum est.
Summi momenti est Priscianus, qui quanta in citando diligentia
fuerit et qua fide dignus sit ex iis quae disputavi satis luculenter
apparere existimo. Aliquid nonnumquam valent in textu ora-
tionum Verrinanum constituendo Charisius et Diomedes, multo
minoris faciendus est in universum ceterorum grex.
‘) Haec verba mutilata pertinent fortasse ad orationem secundam
act. 11. Quae oratio interdum a grammaticis citatur titulis t de prae-
tura Siciliensi, iu praetura Siciliensi, in Verrem Siciliensi’. Arusianus
semper eam affert inscriptione <in Siciliensi’; cf. vol. VII 451, 27 <ad
quidam pro iuxta vel circa poni dicunt Siciliensis exemplo: (in Verr.
II 6, 17) statim Romae et ad urbem etc.’ Semel tantum sub eodem
titulo aliam orationem in Verr. act. II lib. V laudat, cf. vol. VII 4S7,3;
nec vero ex uno illo exemplo concludam, Arusianum titulum in Sici-
liens. — nam saepius ita codicibus titulus traditur — generaliter etiam
in ceteris orationibus in Verr. citandis adhibuisse; potius grammaticus
noster in citando h. 1. errasse videtur, praesertim cura etiam aliis locis
titulos accuratius in examen vocantes errores inveniamus.
Digitized by
Natus sum Hermannus Karbaum a. d. III. Non. Jan. anni
h. s. LVIII Leucopetrae patre Guilelmo, praematura morte mihi
erepto, matre Johanna e gente Wirth, quam superstitem valde
gaudeo. Fidei addictus sum evangelicae. Litterarum rudimentis
imbutus postquam ludos reales patriae urbis usque ad decimum
sextum annum vitae meae frequentavi, consilio rectoris Ro-
salsky, praeceptoris maxime venerabilis, et desiderio meo ipsins
maximopere incitatus in gymnasium transii. Anno h. s. LXXIX
maturitatis testimonium adeptus sum in gymnasio Merseburgensi,
cuius praeceptores grato pioque animo semper venerabor. Unde
in universitatem Lipsiensem me contuli, ut in philologiae studia
incumberem; ibi per duo semestria interfui scholis vv. ill. Cur-
tius, Eckstein, Hirzel, Lange, Lipsius, Ribbeck. Deinde
Halas profectus sexies sex menses lectionibus proff. ill. Keil,
Hiller, Dittenberger, Duemraler, Haym, Kron, Neu-
mann operam dedi. Seminarii philologici Halensis per tria
semestria sodalis fui ordinarius; ut in seminarium historicum
reciperer Duemmleri benignitate mihi contigit. Societatibus suis
ut interessem Keil, Hiller, Neumann benigne permiserunt. Qui-
bus viris cum omnibus tum imprimis Keilio et Ilillero, qui stu-
dia mea summa comitate ac benevolentia semper foverunt et
adiuverunt, ex intimo animo gratias ago quam maximas.
Sententiae controversae,
i.
Prisciauum in lib. VIII § 29 (vol. II p. 390, 7 sqq.) Ca-
prum vel Probum, non Servium aut alium Vergilii commen-
tatorem secutum esse contendo.
II.
De republ. Atlien. cap. II § 4 legendum est: jiaQajrXtTv
yaQ ojtov av fn/dnc // JtoXtpio^ i) ojtov av oXtyoi,
iav di l jr£Qim6n> > avafiurra djrojrXttv.
III.
Tac. dial. cap. V lectio t ego enim, quatenus arbitrum
litis huius inveni, non patiar Maternum societate plurium
defendi, sed ipsum solum apud vos arguam’ defendenda est.
IV.
Apul. metam, lib. V, 26 suspicor genuinam scripturam
esse: sed ubi quam multum viae laboranti vestigio labo-
rasse!.
V.
Eurip. Med. v. 708 legendum esse existimo: Xoycp fiiv
ovyl, xagdia 6 e ftovXsrai.
Digitized by v^ooQle
UNIVERSITY OF ILLINOIS-URBANA
871C7NV.YK C001
DE AUCTORITATE AC FIDE GRAMMATICORUM LAT
L
01
023670331
Digitized by
GoogI
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11